Co to jest „black box warning”?

„Black box warning” (po polsku: „ostrzeżenie w czarnej ramce”) to najwyższy poziom ostrzeżenia, jaki FDA może umieścić na etykiecie leku. Wskazuje, że stosowanie danego leku wiąże się z poważnymi lub nawet zagrażającymi życiu zdarzeniami niepożądanymi. W teorii to narzędzie mające chronić pacjenta i lekarza, zapewniając maksymalną przejrzystość ryzyka.

Dlaczego ostrzeżenie w takiej formie było błędem?

• W przypadku HTM nigdy nie powinien się on znaleźć. Jego obecność przez lata była bardziej wynikiem strachu i uprzedzeń niż solidnych, aktualnych badań naukowych.
• Przez wiele lat ostrzeżenia były stosowane jednakowo dla wszystkich form HTM – bez względu na to, czy była to terapia miejscowa (dopochwowa) czy systemowa. A przecież to nie są identyczne sytuacje, jeśli chodzi o ryzyko.
• Ostrzeżenia działały jak „czarna aureola” nad wszystkimi kobietami. Wpływały na decyzje wielu z nas, często wywołując lęk i rezygnację z możliwości naprawdę skutecznej pomocy.

Dwa rodzaje HTM – różnice, które mają znaczenie.

1. Terapia miejscowa (dopochwowa):

Zastosowanie: leczenie objawów urogenitalnego zespołu menopauzalnego takich jak suchość, ból, swędzenie pochwy, dyspareunia, nawracające zapalenia pęcherza/pochwy.

Zalety: estradiol podany dopochwowo działa lokalnie, omija w dużej mierze metabolizm wątrobowy (co zmniejsza ryzyko zakrzepów), więc ryzyko jest znacznie niższe.

2. Terapia systemowa (tabletki, plastry, żele):

Zastosowanie: złagodzenie uderzeń gorąca, nocnych potów, wahań nastroju, profilaktyka osteoporozy.

Ryzyko: różni się zależności od sposobu podania, rodzaj progestagenu, wiek u rozpoczęcia HTM, chorób współistniejących.

Co oznacza usunięcie „black box”?

• Dla terapii dopochwowej jest to niewątpliwie słuszna decyzja.
• W przypadku terapii systemowej sprawa jest bardziej złożona. Usunięcie ostrzeżenia nie oznacza, że ryzyko zniknęło. Nadal istnieje i nadal trzeba podejmować decyzję indywidualnie, po wspólnej z lekarzem analizie korzyści i zagrożeń.

To może oznaczać większą elastyczność i mniej stygmatyzacji w podejmowaniu decyzji terapeutycznych zarówno przez lekarzy jak i pacjentki. Ale jednocześnie wymaga, byśmy jako kobiety były dobrze poinformowane. Czy brak informacji o zagrożeniu dla zdrowia w przypadku systemowej HTM mieści się w tym obszarze?

Moje obawy. Trzy kluczowe problemy.

Po pierwsze – forma i sposób ogłoszenia:

W mojej ocenie wyglądało to bardziej na gest polityczny niż na proces, którego celem jest zdrowie kobiet. Konferencja prasowa, brak pełnej dokumentacji procesu powołania niezależnej komisji naukowej (jak zostało to przyznane: nie powołano, bo zajęłoby zbyt dużo czasu).

O politycznym poklasku mającym zjednać rządzącym przychylność kobiet świadczy fakt, że co prawda komisji naukowej nie powołano, ale na konferencję prasową zaproszono wszystkich znanych meno specjalistów.  To po to, aby swoją obecnością mogli wobec nieświadomego widza legitymizować naukowość i medyczne podstawy ogłoszenia.

Dla mnie to sygnał: zdrowie kobiet znów zostało potraktowane jako przedmiot PR-u, a nie rzetelnej analizy.

Po drugie – uogólnienie decyzji:

Tak jak wcześniej „black box” stosowano jednakowo do wszystkich rodzajów HTM, tak teraz decyzja o jego usunięciu dotyczy wszystkich form, systemowych i miejscowych. A przecież różnice są duże. To właśnie miejsce, gdzie niezależna komisja naukowa byłaby niezastąpiona.

Po trzecie – narracja, która towarzyszyła decyzji:

Na tym wydarzeniu padały stwierdzenia typu:

„Każda kobieta, która nie stosuje HTM traci szansę na zdrowe i długie życie”.

„HTM wydłuża życie o 10 lat” –  bez żadnej podstawy naukowej.

Wspomniano nawet o tym, że brak stosowania przez kobiety HTM przyczynia się do rozwodów, co uważam za stwierdzenie wyjątkowo bez klasy. Znowu sprowadzanie problemów w relacjach damsko-męskich do kobiecych humorów i niestabilności emocjonalnej. Żenujące.

Fałszywie twierdzono, że HTM zmniejsza ryzyko chorób układu krążenia o 50%, a choroby Alzheimera o 35%. To nieprawda. Nie posiadamy takich danych.

Taka narracja to nie tylko uproszczenie, to nieodpowiedzialne wprowadzenie w błąd.

Implikacje dla Polski i Europy po usunięciu „black box” przez FDA

• Polska (i cała UE) nie podlega decyzjom FDA.
• Europejskim odpowiednikiem FDA jest EMA (European Medicines Agency), a w Polsce — URPL (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych).
• Oznacza to, że etykiety, ostrzeżenia i ulotki leków HTM w Polsce nie zmieniają się automatycznie po decyzjach amerykańskich.
• „Black box warning” to system amerykański — w Europie nie funkcjonuje w tej samej formie.

Polskie preparaty HTM nigdy nie miały „czarnej ramki”, więc formalnie nic się nie zmienia.

Decyzje FDA są jednak trendotwórcze. Media, influencerzy i lekarze często traktują je jako punkt odniesienia dla całego świata zachodniego. W efekcie, polskie pacjentki zaczną słyszeć, że „w USA już usunięto ostrzeżenie”, co może mieć różne skutki:

• zwiększyć zainteresowanie terapią HTM,
• zmniejszyć lęk przed jej stosowaniem,
• ale też stworzyć fałszywe poczucie całkowitego bezpieczeństwa.

Niewykluczone, że decyzja FDA wywoła presję opinii publicznej oraz środowisk lekarskich w Europie, aby EMA również zaktualizowała swoje wytyczne dotyczące informacji o ryzykach HTM. EMA już od pewnego czasu prowadzi przegląd danych dotyczących bezpieczeństwa terapii estrogenowej. Decyzja FDA może przyspieszyć prace nad zmianą treści ulotek produktów. W dłuższej perspektywie możemy zobaczyć łagodniejsze sformułowania dotyczące ryzyka terapii miejscowej (dopochwowej) także w dokumentach europejskich.

Usunięcie „black box” w USA to nie tylko decyzja medyczna, ale symboliczna zmiana narracji, od „ryzyka” w stronę „jakości życia kobiet”.

W Polsce temat menopauzy dopiero przebił się do mainstreamu. Decyzje FDA mogą nadać impet kampaniom edukacyjnym o menopauzie, wzmocnić zainteresowanie lekarzy i pacjentek HTM, ale też spowodować, że marketing farmaceutyczny zacznie grać tym komunikatem bez wystarczającego kontekstu naukowego.
Trzeba będzie równoważyć narrację i edukować kobiety, że HTM nie jest „lekiem na długowieczność”, lecz narzędziem, które trzeba rozważyć indywidualnie, w porozumieniu z lekarzem.

Polscy ginekolodzy i endokrynolodzy śledzą wytyczne amerykańskie, więc decyzja FDA może zachęcić część z nich do częstszego proponowania terapii dopochwowej bez obaw o zakrzepy czy ryzyko nowotworowe i bardziej indywidualnego podejścia do terapii systemowej, z naciskiem na formy transdermalne.

PODSUMOWANIE

• Usunięcie „black box” z HTM dopochwowej to dobry ruch, odblokowuje strach przed realną formą pomocy.
• W przypadku HTM systemowej ostrzeżenia nadal powinny być obecne lecz zredagowane, zindywidualizowane w zależności od formy terapii, wieku, progestagenu, chorób współistniejących.
• Nie każda kobieta musi stosować HTM, by żyć długo i zdrowo. Twierdzenie, że HTM to lek na długowieczność jest nadinterpretacją.
• Narracja wokół menopauzy nie powinna być przesączona ani przesadnym strachem, ani przesadnym entuzjazmem. To etap życia, który zasługuje na rzetelną informację, a nie dramat czy marketingowy hype.

Tak, usunięcie „black box” to krok w dobrą stronę, szczególnie dla terapii miejscowej.

Ale to nie oznacza, że HTM staje się automatycznie receptą na zdrowie dla każdej kobiety, ani że ryzyko całkowicie zniknęło.

Nie każda kobieta musi stosować HTM, aby żyć długo i zdrowo. Twierdzenie, że HTM jest sposobem na długowieczność to nieuprawnione nadużycie.

Może pojawić się więcej pytań pacjentek o dostępność preparatów amerykańskich lub o „nowe, bezpieczne wersje”. To wymaga edukacyjnego wysiłku, bo preparaty są te same, zmieniła się narracja, nie skład.

Co o tym myślicie?

Mogą zainteresować Cię również...

Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia

Czy uderzenia gorąca w okresie menopauzy to większe ryzyko choroby Alzheimera? Część 2

Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć?

Artykuł Usunięcie „czarnej skrzynki” z hormonalnej terapii menopauzy – wygrana dla kobiet? Na pewno… ale nie bez zastrzeżeń. pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Kocham caponatę i robię ją wielokrotnie każdego lata. To fantastyczny sposób na dużą dawkę różnorodnych warzyw w diecie.

Caponaty nie opłaca się robić w małej porcji, szczególnie, że będzie używany piekarnik.

Caponata smakuje na ciepło i na zimno. Można ją z powodzeniem przygotować kilka dni wcześniej, odgrzewać kilka razy, wtedy smaki pięknie się przegryzą.

Jak jeść caponatę:

• Jako przystawkę. Zjadasz gorącą z bagietką lub chlebkiem pita. Popij kefirem, maślanką lub naturalnym jogurtem typu skyr, jeśli zależy ci na podbiciu białka.
• W formie szakszuki – odkładasz sobie porcję na mniejszą patelnię i wbijasz do środka jajka.
• Dodaj do caponaty trochę fasoli i wbij jajka (jak w szakszuce) – masz pięknie podbite białko, bez dodatku produktów zwierzęcych.
• Ugotuj makaron, do tego kilka łyżek caponaty i kawałki fety.
• Do caponaty z pieczywem podaj grillowanego kurczaka lub rybę albo krewetki (ja często robię je w sir fryer) – to dobry sposób na warzywa + białko.

Sycylijska caponata z pieczonym bakłażanem

Składniki na dużą porcję (dla ok. 6 osób)

• 3 duże bakłażany (ok. 600 g), pokrojone w kostkę 2–2,5 cm
• 1 duża żółta cebula, pokrojona w kostkę
• 3 duże, czerwone lub żółte papryki, pokrojone w średnią kostkę
• 3-4 łodygi selera naciowego, pokrojone w półplasterki (jeśli jesteś uczulona lub nie lubisz, możesz po prostu ominąć)
• ok. 700 ml pomidorów krojonych (ja wcześniej usuwam skórę) lub z puszki (krojone, nie pulpa)
• 6 łyżek kaparów, odsączonych, lekko posiekanych
• ok. 120 g zielonych oliwek bez pestek, grubo posiekanych
• 1-2 łyżki miodu lub cukru (można też użyć rodzynek do dosłodzenia, ale ja nigdy tego nie robiłam)
• ½ łyżeczki płatków chili (opcjonalnie)
• oliwa z oliwek extra virgin, 4 łyżki do smażenia caponaty i 1-2 łyżki do spryskania bakłażana przed pieczeniem (ja zazwyczaj do spryskania używam oliwy z oliwek w spraju, jest dużo łatwiej)
• 3-4 łyżki dobrego octu balsamicznego (aceto balsamico)
• sól, pieprz
• natka pietruszki

1. Rozgrzej piekarnik do 200°C (góra–dół). Pokrojonego bakłażana wyłóż na blachę. Lekko posól i spryskaj oliwą. Piecz przez 25–30 minut, aż się zarumienią i będą miękkie. Wymieszaj je w połowie pieczenia.
2. W międzyczasie na dużej patelni rozgrzej pozostałą oliwę z oliwek. Dodaj cebulę, paprykę i seler. Dopraw szczyptą soli i pieprzu. Smaż przez 5–7 minut, mieszając, aż warzywa zmiękną.
3. Dodaj pomidory, wymieszaj i smaż ok. 5 minut.
4. Dodaj kapary, oliwki, miód lub cukier, płatki chili i ocet balsamiczny. Dopraw solą i pieprzem. Wszystko dokładnie wymieszaj. Gotuj na średnim ogniu przez około 10 minut, aż smaki się połączą.
5. Do warzyw dodaj upieczonego bakłażana i gotuj razem jeszcze przez 2–3 minuty na małym ogniu, delikatnie mieszając.
6. Przed podaniem posiekaną natką pietruszki.

Jeśli lubisz takie smaki, sprawdź jadłospisy dla kobiety po 40-ce, które są skomponowane zgodnie z zasadami diety śródziemnomorskiej.

Mogą zainteresować Cię również...

Bakłażan – 5 najlepszych przepisów

Bakłażany na parze z czosnkiem i chilli

Jaki suplement omega 3 jest najlepszy dla kobiety po 40ce

Artykuł Sycylijska caponata z pieczonym bakłażanem pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Bardzo ważny jest wskaźnik totox, to miara jakości i świeżości oleju. Im niższy tym lepiej. Według EFSA czyli Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa żywności totox nie powinien przekraczać 25. Za dobre pod tym względem uważa się produkty do wskaźnika totox 10.

Powinnaś wiedzieć z jakich ryb jest pozyskiwany olej do jego produkcji i producenci wartościowych preparatów podają takie informacje o produkcie. Dlaczego to jest istotne? Wartość totox to wskaźnik, który informuje o stopniu utlenienia oleju, ale niczego nam nie mówi o jego pochodzeniu. Różne ryby, to różna jakość. Zawartość EPA i DHA w największym stopniu zależy od tego, z jakich ryb jest pozyskiwany olej, również poziom zanieczyszczeń i forma chemiczna (naturalne trójglicerydy lub syntetyczne estry etylowe) to informacja, ktore będą związane z gatunkiem ryb.

To co najważniejsze w suplemencie omega-3 to zawartość niezbędnych wielonienasycnych kwasów tłuszczowych: EPA –  eikozapentaenowego i DHA dokozaheksaenowey. Ich niezbędność oznacza, że nie mogą być syntezowane w naszym organizmie dlatego musimy je dostarczać z dietą.

Czy jest coś szczególnego, co powinno cechować suplement omega-3 dla kobiet dojrzałych, szczególnie z uwzględnieniem menopauzy oraz okresu po niej?

Zdecydowanie tak. Jak w przypadku każdego suplementu trzeba się zastanowić nad celowością jego stosowania.

Kwasy omega-3 możemy pozyskiwać z diety. Ich najlepszym źródłem są tłuste morskie ryby, warto zjadać ich dwie porcje w tygodniu. W ten sposób dostarczamy ok. 250 mg EPA i DHA dziennie. Taka ilość to zalecenia dal ogółu populacji. Co to znaczy? To oznacza, że jest to minimalna kwasów omega-3, która korzystnie wpłynie na zdrowie większości ludzi. Chodzi o zdrowie serca i układu krążenia, mózgu, redukcję stanów zapalnych i wzmocnienie odporności oraz działanie prewencyjne w przypadku wielu innych chorób.

Pierwsze pytanie jakie trzeba sobie zadać, to czy rzeczywiście regularnie co tydzień jadasz ryby. Jeśli nie, warto już choćby z tego powodu rozważyć suplementację kwasami tłuszczowymi omega-3.

Kolejne pytanie, to czy zalecana dawka to ilość optymalna dla zdrowia kobiety dojrzałej, po 40ce, w perimenopazuie, po menopauzie. Skąd to pytanie?

Transformacja menopauzalna sprawia, że organizm dojrzałej kobiety zmienia się już na zawsze , nawet jeśli wspomagasz się dawką hormonów z terapii hormonalnej (HTM). To czas, kiedy kobiece zapotrzebowanie na kwasy omega-3 rośnie. Ich rola w związku ze zmianami hormonalnymi polega na niwelowaniu w wielu obszarach zdrowie skutków długotrwałego niedoboru estrogenu.

• Stan zapalany. Estrogen działa przeciwzapalnie. Kiedy jego poziom spada wraz z menopauzą tracimy przeciwzapalne wsparcie. U kobiet po menopauzie odnotowuje się znacznie zwiększone markery stanu zapalnego w porównaniu ze stanem sprzed menopauzy. Zwiększony stan zapalny to częsta przyczyna bólu i sztywności stawów. Kwasy omega 3 mają działania przeciwzapalne. W jednym z badań kobiety przyjmujące 1000 miligramów omega-3 dziennie przez 12 tygodni odczuły znaczną redukcję bólu i sztywności stawów. Podobne dawki omega-3 wykazały również skuteczność w zmniejszaniu obrzęku i bólu stawów u osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów.
• Serce i układ krążenia. Choroby serca i układu krążenia to podstawowa przyczyna śmierci kobiet po 50 roku życia. Tutaj też na niekorzyść działa utrata ochrony estrogenowej na skutek czego naczynia krwionośnie stają się mniej elastyczne utrudniając prawidłowy przepływ krwi, wzrasta ryzyko powstawania zakrzepów. Z powodu zmian hormonalnych pogarsza się lipidogram oraz rośnie ciśnienie krwi. Regularna suplementacja kwasami omega-3 zmniejsza ryzyko chorób serca i układu krążenia głównie poprzez znaczne obniżenie trójglicerydów i niewielki wzrost cholesterolu HDL („dobrego”) oraz większą elastyczność naczyń krwionośnych.
• Depresja i obniżenie nastroju. To bardzo częsta menopauzalna przypadłość. Badania wskazują, że kwasy tłuszczowe omega-3 przyczyniają się do redukcji nasilenia depresji i poprawy nastroju. To co jemy ma znaczenie dla biochemii mózgu.
• Osteoporoza. U osób w wieku poniżej 60 lat wyższe spożycie kwasów omega-3 wiązało się ze znacząco zmniejszonym ryzykiem osteoporozy. Szczególnie ochronny efekt wysokiego spożycia kwasów omega-3 przed osteoporozą notuje się w przypadku kobiet. Uważa się, że jest w zasługa przeciwzapalnego działania kwasów omega-3 i ich udziału w regulacji gospodarki wapniowej w kościach. To rezultaty kolejnego badania. Dawka terapeutyczna w tym przypadku wynosiła min. 1 g kwasów omega-3.
• Nowotwory. W dwuletnim letnim badaniu z udziałem otyłych kobiet po menopauzie z wysoką gęstością piersi, wzrost stężenia DHA na skutek suplementacji omega-3 był związany ze zmniejszeniem gęstości piersi oraz obniżeniem ryzyka raka piersi u kobiet z BMI >29.
• Zdrowie jelit. Badania wskazują na związek spożycia kwasów omega-3 a składem mikrobiomu jelitowego, niezależnie od spożycia błonnika pokarmowego, szczególnie w odniesieniu do bakterii z rodziny Lachnospiraceae (te bakterie są odpowiedzialne za łagodzenie stanów zapalnych i alergii poprzez modulację układu odpornościowego). Pamiętajmy, że w związku z menopauzalnym spadkiem hormonów płciowych różnorodność mikrobiomu jelitowego niekorzystnie się zmienia, ubożeje. To może skutkować skłonnością do nadmiernych wzdęć i gazów a także spadku odporności.  

Wyżej wspomniane badania, to tylko kilka przykładów, które to potwierdzają. Poprawa parametrów zdrowia kobiet dojrzałych następuje w odpowiedzi na konkretną dawkę. Koncentracja i ilość EPA i DHA ma znaczenie. Dlatego oprócz jakości oleju i źródła jego pochodzenia dawka kwasów omega-3 decyduje o tym, czy osiągniemy spodziewany efekt zdrowotny.

W badaniu o wpływie suplementacji kwasami omega-3 na lipidogram kobiet menopauzalnych znaczne obniżenie trójglicerydów i wzrost HDL zaobserwowano dopiero przy dawce minimum 1 g (1000 mg) kwasów omega-3. To jest cztery razy więcej niż zalecenia ogólno populacyjne. Jak zauważają autorzy badania, u kobiet po menopauzie w porównaniu z kobietami sprzed menopauzy (również zanim zacznie się perimenopauza) ponad 3 razy częściej diagnozuje się podwyższone stężenia trójglicerydów. Wysoki poziom trójglicerydów zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, takich jak miażdżyca, udar i zawał serca. Mogą również prowadzić do ostrego zapalenia trzustki oraz uszkodzenia wątroby.

W przypadku suplementu dla kobiety po 40ce powinno być dużo omega 3, w tym szczególnie kwasu DHA. Dużo to minimum 1000 mg i tego szukajmy w suplementach kwasów omega-3 oprócz dobrej jakości. To ważne również ze względu na cenę. Kiedy rozważacie, czy suplement kwasów omega-3 jest dla Was dobry i mieści się w budżecie, weźcie proszę pod uwagę dawkę terapeutyczną dla kobiety dojrzałej, czyli minimum 1000 mg omega-3, najlepiej z przewagą DHA. I przeliczcie sobie ile kapsułek, łyżek (mililitrów) trzeba wziąć jednorazowo, aby taką dawkę uzyskać W ten sposób dowiecie się na jak długo wystarczy wam opakowanie/pojemność jaką sprzedaje producent.

Czego używam ja i co polecam?

Na swoje potrzeby przygotowałam zestawienie suplementów z kwasami omega-3 aby zorientować się jaki jest wybór na rynku i co spełnia wymagania zdrowotne kobiety po 40ce. Uwzględniłam również produkty, które do mnie zgłaszałyście z prośbą o ich ocenę. To oczywiście nie jest pełen wachlarz tego co jest dostępne na rynku, tylko wycinek oferty. Za jakiś czas pokuszę się o uzupełnienie tego zestawienia.

Praca nad tym zestawieniem to było bardzo pouczające doświadczenie. Główne wnioski:

• Jest ogromny wybór produktów z kwasami omega-3 ale większość z nich to produkty, których bym nie kupiła dla siebie lub członków rodziny. Brakuje w nich podstawowych informacji o jakości oleju, wskaźniku totox, certyfikatów jakości a zawartość EPA i DHA jest mizerna bądź średnia.
• W ramach jednego producenta można trafić na produkty dobrej jakości i jednocześnie w ofercie są preparaty nie do zaakceptowania (np. omega-3 w formie estrów etylowych, czyli syntetycznej formie, bardzo słabo przyswajalnej, za to tanie).
• Jeśli producent nie podaje z jakich ryb jest pozyskiwany olej, to bardzo obniża wiarygodność produktu. Nie kwalifikowałam wtedy takiego produktu jako godnego zaufania. Skład „olej rybi” zamiast podania gatunku ryb z jakich pochodzi zazwyczaj oznacza bardzo niską zawartość EPA i DHA, czyli właściwych kwasów omega-3. To się potwierdziło w moim zestawieniu i niestety mimo dobrego totoxu i prawidłowych wyników badań na zanieczyszczenia, te suplementy miały po prostu za mało omega-3.
• Za dobrej jakości uważa się oleje rybne ze wskaźnikiem totox 1-10. Tworząc to zastawienie kontaktowałam się z firmami, które podawały co prawda totox suplementu na stronie produktu, ale nie miały załączonych badań. Prosiłam o przesłanie badania na wartość totox, w większości przypadków je otrzymałam. Jedna firma odpowiedziała, że nie czuje się uprawniona do upublicznienia takiej informacji. No cóż, to też jest informacja.

Mój wybór to Pure Gold firmy Eqology. Czy uważam, że jedynie produkty tej firmy zasługują na rozważenie? Nie i w moim zestawieniu jest kilka suplementów kwasów tłuszczowych omega-3, które również zasługują na uwagę.

Dlaczego ja wybieram Eqology i ten konkretny produkt? Pure Gold ma najwyższe stężenie kwasów omega-3 a w tym DHA.

Eqology prowadzi bardzo transparentną politykę informacyjną jeśli chodzi o jakość swoich produktów. To jest dla mnie bardzo ważne. Aktualizuje i zamieszcza wyniki badań jakości produktów na swojej stronie internetowej, poddaje ocenę swoich produktów niezależnym ośrodkom badawczym.  

Produktów firmy Eqology nie można kupić w sprzedaży bezpośredniej. Firma wykorzystuje modle sprzedaży opartej na partnerstwie. Możesz skorzystać z mojego pośrednictwa i kupić suplementy kwasów omega-3 korzystając z tego linka.

Chcę też postawić sprawę jasno. Rekomenduję jedynie kwasy tłuszczowe omega-3 firmy Eqology (warto też pokusić się o test z krwi na diagnozę stężenia omega-3 jeśli macie na to budżet). Nie analizowałam, ani nie interesowałam się innymi produktami tej firmy.

Podsumowanie

W mojej opinii najlepszy suplement kwasów omega-3 dla kobiety dojrzałej to taki, który ma minimum 1 g omega-3, w tym przewagę DHA, a jego jakość nie budzi zastrzeżeń. Jest bardzo mało prawdopodobne, aby z dietą dostarczyć sobie taką ilość kwasów omega-3.

Badania: PMID: 32979708, 36641259, 31630038, 32180466, 39867554, 26714774, 28894110

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Jaki suplement omega 3 jest najlepszy dla kobiety po 40ce pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Warto jeść sezonowo, a brukselka to warzywo zimowe. Można wykorzystać bukselkę świeżą i mrożoną.

W brukselce warto podkreślić dużą zawartość potasu, który skutecznie zapobiega obrzękom i skurczom mięśni. W porównaniu z innymi warzywami nie strączkowymi, brukselka ma realtywnie sporo białka, ok. 4,7 g na 100 g produktu oraz dużo błonnika ok. 5,4 g.

Jeśli potraktujecie ten przepis jako dodatek do innego dania typu stir fry a do tego trochę ryżu lub makaronu, to uważam, że jest to porcja na trzy osoby. Możną też tę brukselkę zjeść w towarzystwie samego fileta z kurczaka i ryby (smażone oczywiście lub pieczone), wtedy bez innych dodatków, porcja na 2 osoby. Oczywiście wielbiciele brukselki mogą pałaszować bez żadych dodatków.

Brukselka Kung Pao

• ok. 808 – 900 g brukselki
• 2 łyżki oliwy z oliwek

Sos Kung Pao

• 2 łyżki sosu sojowego lub sosu tamari
• 2 czubate łyżki miodu
• 1 łyżka octu ryżowego (może być inny np. jabłkowy)
• 2 łyżeczki oleju sezamowego (można ominąć i zamiast tego posypać gotowa potrawę ziarnami sezamu)
• ½ łyżeczki sosu sriracha lub innego ostrego sosu chili
• 2 ząbki czosnku, przeciśnięte przez praskę
• 90 g orzechów nerkowca lub orzechów ziemnych
• płatki chili, szczypiorek – do posypania, opcjonalnie

1. Piekarnik rozgrzać do 200^oC. Z brukselek usunąć nieładne liście, przekroić na pół.
2. Przełożyć je na blaszkę wyłożoną papierem do pieczenia. Polać oliwą i wstawić na 25-30 minut do piekarnika. W połowie pieczenia wymieszać. Brukselki powinny być mocno przypieczone ale warto do nich często zaglądać aby ich nie spalić.
3. W międzyczasie w małym rondelku wymieszać wszystkie składniki na sos Kung Pao i gotować na małym ogniu ok. 4-5 minut. Odstawić.
4. Wyłączyć piekarnik, wyjąć brukselkę i wymieszać z orzechami. Odstawić na kilka chwil, aby nieco przestygła. Całość przełożyć do miski/na półmisek i polać sosem Kung Pao.
5. Taka brukselka pasuje do dań azjatyckich z mięsem typu stir fry. Można ją też podać obok smażonej ryby lub kurczaka. Fani brukselki mogą spałaszować ją bez dodatków.

.

Mogą zainteresować Cię również...

Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia

Czy uderzenia gorąca w okresie menopauzy to większe ryzyko choroby Alzheimera? Część 2

Czy to menopauza? Badania hormonalne na potwierdzenie menopauzy

Artykuł Brukselka Kung Pao pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Ta sałatka ma 115 g witaminy C, czyli zaopatruje nas w całodobowe  zapotrzebowanie.

Jest w niej też bardzo dużo błonnika, bo aż 12,2 g na jedną porcję. To przeciętnie dwa razy więcej niż w jednej porcji suplementu błonnikowego! Warto celować w ok. 30 g błonnika dziennie, dzięki tej sałatce niemal 1/3 zapotrzebowania masz już zapewnione.

Jest idealna jako samodzielny lekki posiłek, polecam na kolację. Świetnie sprawdzi się podawana też do pieczonej lub smażonej ryby albo krewetek, steka lub fileta z kurczaka z patelni.

• Warto poszukać szerokiej, dużej fasoli w puszce, tzw. butter beans. Jest bardziej kremowa.
• Fasolę można zamienić na ciecierzycę.
• Świetnie pasuje do niej grejpfrut zamiast mandarynek.
• Dodatek mięsa/ryby podbije ilość białka w daniu, polecam.

Wartości odżywcze: 435 kcal, białko 11,4 g, tłuszcz 21,5 g, błonnik 12,2 g, węglowodany 53,5 g, witamina C 116 g, niski ładunek glikemiczny.

Wartości odżywcze: 435 kcal, białko 11,4 g, tłuszcz 21,5 g, błonnik 12,2 g, węglowodany 53,5 g, witamina C 116 g, niski ładunek glikemiczny

Sałatka z białą fasolą, cytrusami i awokado

• Fasola biała (konserwowa) 1 puszka
• Pomarańcza, 1 szt. (200 g)
• Mandarynki, 3 sz. (195 g)
• Awokado, 1 szt.  (140 g)
• Cebula czerwona, nieduża, połowa
• Pietruszka, natka, 2 łyżki
• Kapary, 2 łyżki
• Oliwa z oliwek, 2 łyżki
• Sok cytrynowy, 2 łyżki
• Płatki chili, szczypta lub ½ papryczki chili
• Sól, pieprz

1. Cebulę pokrój super cienko w paski. Fasolę odcedź, przepłucz i odstaw na sitku do odsączenia, można lekko osuszyć ręcznikiem kuchennym. Kapary odciśnij z zalewy i lekko posiekaj.

2. Do miski włóż cebulę, fasolę i kapary. Zrób marynatę mieszając oliwę, sok z cytryny, posiekane chilli (a najlepiej szczyptę płatków chilli), sól i pieprz. Polej nią zawartość miski. Wymieszaj, zostaw na 10 minut.

3. W tym czasie pokrój awokado. Cytrusy obierz i pokrój na cząstki. Posiekaj liście pietruszki.

4. Na talerz wyłóż awokado, na to fasolę z cebulą i kaparami, potem cytrusy. Lekko wymieszaj wszystko i posyp natką pietruszki.

Mogą zainteresować Cię również...

Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia

Czy uderzenia gorąca w okresie menopauzy to większe ryzyko choroby Alzheimera? Część 2

Zupa soczewicowa z pomidorami i 11 sposobów na jej podanie

Artykuł Sałatka z białą fasolą, cytrusami i awokado pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Uszkodzone i zwężone naczynia krwionośnie nie dotlenią prawidłowo mózgu.  

Badania naukowe nie pozostawiają wątpliwości: osoby z grupy ryzyka chorób układu krążenia są znacznie bardziej narażone na rozwój choroby Alzheimera i innych rodzajów demencji.

U osób cierpiących na chorobę Alzheimera obserwuje się znacznie zmniejszony jest przepływ krwi w mózgu, a badania sekcyjne pokazują, że mózgi dotknięte chorobą Alzheimera zwykle wykazują znaczne uszkodzenia naczyń krwionośnych.

Co zdrowie mózgu ma wspólnego z menopauzą i uderzeniami gorąca?

W części pierwszej tego cyklu Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia przedstawiłam wyniki badań, które wskazują na związek menopauzalnych objawów naczynioruchowych z chorobami serca i układu krążenia.

W skrócie, dla przypomnienia: częste i intensywne uderzenia gorąca i nocne, zlewne poty to czynnik ryzyka rozwoju chorób kardiologicznych. Im dłużej trwają (kilka lat), tym większe ryzyko.

Jeden z mechanizmów tego działania to oddziaływanie na śródbłonek naczynia krwionośnego. Śródbłonek naczyniowy to wyściółka naczyń krwionośnych, która jest barierą pomiędzy mięśniami a krwią.

Śródbłonek naczyń krwionośnych aktywuje się pod wpływem różnych bodźców. Długotrwałe zaburzenia pracy śródbłonka i jego przedłużająca się aktywność prowadzą do jego uszkodzenia. Śródbłonek jest wrażliwy na zmiany ciśnienia krwi i spadek zawartości tlenu, dlatego tak ważne jest prawidłowe ciśnienie krwi i czyste światło naczyń krwionośnych, bez złogów blaszki miażdżycowej.

Okazuje się, że menopauzalne uderzenia gorąca niekorzystnie wpływają na funkcje śródbłonka naczyniowego, szczególnie jeśli są intensywne i długotrwałe.

A zatem z jednej strony mamy potwierdzone zwiększone ryzyko chorób układu krążenia i serca, jeśli kobieta cierpi na intensywne i długotrwałe uderzenia gorąca i nocne poty. Z kolei problemy z układem naczyniowo sercowym to niekorzystne działanie na mózg, sprzyjające jego neurodegeneracji.

Dobry przepływ krwi w mózgu jest niezbędny do oczyszczania mózgu ze specyficznych  złogów białkowych charakterystycznych dla choroby Alzheimera. Wszystko, co zmniejsza przepływ krwi, może zwiększać ryzyko choroby Alzheimera i odwrotnie: wszystko, co zwiększa przepływ krwi, może zmniejszyć ryzyko choroby Alzheimera.

Podsumowując tę cześć: prawidłowe ciśnienie krwi i czyste, nie zwężone naczynia krwionośnie to mniejsze ryzyko zarówno chorób układu naczyniowo-sercowego jak i demencji i choroby Alzheimera.

Objawy naczynioruchowe i markery choroby Alzheimera

Aż 2/3 osób chorych na Alzheimera to kobiety. Naukowcy próbują wyjaśnić to zjawisko badając czynniki charakterystyczne dla życia kobiet, które nie występują u mężczyzn.

Długo sądzono, że przyczyną takiego stanu rzeczy jest fakt, iż kobiety żyją dłużej, jednak ten argument nie jest wystarczającym wytłumaczeniem. W większości krajów rozwiniętych kobiety przeżywają mężczyzn o 6-8 lat, to za mało aby wyjaśnić aż taką równicę w powszechności zachorowań. Choroba Alzheimera rozwija się w mózgu kilkadziesiąt lat.

Co takiego mają kobiety a nie mężczyźni? Menopauzę a wraz z nią objawy naczynioruchowe (wazomotoryczne).

Nowe badania sugerują, że nocne poty i uderzenia gorąca mogą być wczesnym wskaźnikiem choroby Alzheimera.

Aby dowiedzieć się jaką rolę może odgrywać menopauza w rozwoju choroby Alzheimera, badacze postanowili ustalić, czy obiektywnie ocenione objawy wazomotoryczne  są powiązane z biomarkerami choroby Alzheimera. Odnalezienie takiego związku jest ważne, pozwala ocenić ryzyko rozwoju choroby u pacjenta na dziesięciolecia przed wystąpieniem otępienia spowodowanego chorobą Alzheimera.

Charakterystyka badania z 2023 roku, biomarkery choroby Alzheimera:

• W latach 2017 – 2020 zbadano 250 kobiet, wiek od 45 do 67 lat, kobiety w późnej perimenopauzie lub po menopauzie.
• Wykluczono kobiety, które w przeszłości cierpiały na zaburzenia neurologiczne, przeszły menopauzę chirurgiczną, stosowały hormonalną terapię menopauzalną lub inne niehormonalne formy leczenia objawów naczynioruchowych.
• Kobiety poddano 24-godzinnemu ambulatoryjnemu monitorowaniu przewodnictwa skóry w celu oceny objawów naczynioruchowych. To bardzo podnosi jakość badania, w odróżnieniu do objawów naczynioruchowych deklarowanych w ramach subiektywnego odczucia.
• Zbadano stężenia kilku biomarkerów choroby Alzheimera w osoczu, w tym min. stosunek amyloidu β 42 do amyloidu β 40 (obniżony stosunek biomarkerów Aβ1-42 oraz Aβ1-40 może sygnalizować zwiększone ryzyko zachorowania na chorobę Alzheimera).

Rezulat badania:

Obiektywnie ocenione objawy naczynioruchowe występujące podczas snu były powiązane ze znacząco niższym poziomem amyloidu β 42/amyloidu β 40, co wskazywało na większą patologię β amyloidu w mózgu. Wyniki pozostały istotne po dodatkowym uwzględnieniu estradiolu i snu.

A po ludzku:

Wyniki badania wskazują, że uderzenia gorąca odczuwane podczas snu mogą być wskaźnikiem ryzyka wystąpienia otępienia spowodowanego chorobą Alzheimera u kobiet. Naukowcy doszli również do wniosku, że większa liczba uderzeń gorąca podczas snu była powiązana ze zwiększonym ryzykiem choroby Alzheimera.

Badania z 2022 r. – objawy naczynioruchowe i uszkodzenia istoty białej mózgu.

Ta sama grupa naukowców w innym badaniu odnotowała związek między uderzeniami gorąca i nocnymi potami oraz zwiększonym uszkodzeniem istoty białej mózgu, biomarkerem choroby małych naczyń krwionośnych w mózgu, która może prowadzić do chorób takich jak demencja, w tym choroba Alzheimera.

Istota biała pełni wiele ważnych funkcji. Struktura ta odpowiada przede wszystkim za prawidłowe myślenie, naukę, koncentrację i procesy poznawcze, a kluczowe spośród nich to uwaga, percepcja, pamięć. Zmiany w istocie białej mózgu są obserwowane u większości pacjentów z otępieniem typu alzheimerowskiego.

PODSUMOWANIE

Badania wskazują, że kobiety, które mają uderzenia gorąca lub objawy naczynioruchowe, szczególnie te, które pojawiają się podczas snu, mogą być bardziej narażone na chorobę Alzheimera

Należy jednak pamiętać, że korelacja nie zawsze jest równa związkowi przyczynowo – skutkowemu. Jak podkreślają sami naukowcy badanie nie może nam powiedzieć, czy objawy naczynioruchowe u kobiet w okresie menopauzy mogą powodować chorobę Alzheimera.

A zatem bez paniki. Oto jak możemy wykorzystać wnioski z tych badań w codziennym życiu.

Skoro wiemy, że objawy naczynioruchowe mogą być powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju choroby Alzheimera ważne jest aby ograniczać, najlepiej wyeliminować, czyli leczyć.

Nie brać na przetrzymanie, nie być dzielną, tylko myśleć o zdrowiu swoich naczyń krwionośnych, efektywnym przepływie krwi w mózgu, oczyszczaniu ze złogów białkowych. Jeśli częste, intensywne uderzenia gorąca i nocne poty mogą zwiększać ryzyko (jakiejkolwiek) choroby, trzeba dążyć do ich eliminacji.

Możesz skorzystać z HTM (hormonalnej terapii menopauzalnej), z leków niehormonalnych, preparatów ziołowych – nie ma znaczenia jaki znajdziesz sposób na zniwelowanie swoich objawów naczynioruchowych.

Njaważniejsze jest proaktywne działanie na długo PRZED wystąpieniem objawów demencji i choroby Alzheimera.

Warto aby lekarze uwzględniali objawy wazomotoryczne jako specyficzne dla kobiet markery zdrowia mózgu kobiet w średnim wieku, ale wątpię aby te badania były powszechnie znane, lepiej na tym etapie wziać sprawy we własne ręce.

Na rozwój choroby Alzheimera ma wpływ wiele czynników. Im więcej ich znamy tym lepiej możemy zadbać o siebie aby jej uniknąć.

Plan działania, aby ograniczyć ryzyko demencji i choroby Alzheimera:

• Dbaj o zdrowy profil lipidowy i prawidłowe ciśnie krwi, prawidłowy poziom glukozy.
• Wyjdź z insulinooporności, lecz cukrzycę typu 2.
• LECZ uderzenia gorące i nocne poty.
• Ryzyko chorób neurodegeneracyjnych zmniejsza odżywianie w stylu śródziemnomorskim: owoce, warzywa, produkty pełnoziarniste, zdrowe tłuszcze, chude mięso, ryby.
• Aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko zarówno demencji jak i choroby Alzheimera. Badania pokazują, że u osób, które więcej ćwiczą, ryzyko wystąpienia jakiejkolwiek demencji jest mniejsze i dotyczy to nawet dorosłych z łagodnymi zaburzeniami funkcji poznawczych.

Bardzo dużo na temat wsparcia zdrowia mózgu w dojrzałości piszę w swojej książce “Menoapuza. Instrukcja obsługi”. Możesz ją kupić TUTAJ.

Mogą zainteresować Cię również...

Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia

Czy to menopauza? 5 kroków, aby się przekonać czy jesteś w perimenopauzie

Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć?

Artykuł Czy uderzenia gorąca w okresie menopauzy to większe ryzyko choroby Alzheimera? Część 2 pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Około 60 do 80% kobiet doświadczy uderzeń gorąca o różnym nasileniu podczas swojej transformacji menopauzalnej. Potrafią utrzymywać się nawet 7 do 9 lat.

Zazwyczaj uderzenia gorąca i nocne poty traktuje się jako objawy, które po prostu niekorzystnie wpływają na codzienne funkcjonowanie, obniżają jakość życia i trudno się z tym nie zgodzić.

Warto jednak wiedzieć, że uderzenia gorąca i nocne poty mają dużo poważniejszy, długofalowy wpływ na zdrowie dojrzałych kobiet, niż tylko dokuczliwość w dziennym i nocnym funkcjonowaniu.

Dziś mamy do dyspozycji wiele dobrej jakości badań, które nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że kobiety doświadczające intensywnych objawów wazomotorycznych są bardziej narażone na choroby układu krążenia.

Choroby układu krążenia to min.: nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, zawał, udar, wylew, zakrzepica żylna, niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca, miażdżyca naczyń krwionośnych itd.

Szczególnie istotne znaczenie dla ryzyka rozwoju chorób kardiologicznych ma nasilenie (intensywność) uderzeń gorąca i nocnych potów.

Uważa się, że estrogen ma działanie ochronne na serce na wielu płaszczyznach: wspiera utrzymanie zdrowego profilu lipidowego, działa przeciwzapalnie (stany zapalne przyczyniają się do uszkodzenia naczyń krwionośnych), bierze udział w procesie krzepnięcia krwi, dzięki niemu nasze naczynia krwionośnie są bardziej elastyczne. Kiedy wraz z menopauzą jego poziom stale się obniża, tracimy tzw. ochronę estrogenową układu krążenia.

Lekarze powinni mieć świadomość, że objawy naczynioruchowe mogą stanowić nowy, specyficzny dla kobiet czynnik ryzyka chorób układu krążenia.

Kobiety w wieku średnim i starsze, u których występują częste lub długo utrzymujące się objawy naczynioruchowe, wymagają szczególnej uwagi w zakresie zmniejszania ryzyka chorób układu krążenia i zapobiegania im.

• Wczesna i przedwczesna menopauza oraz intensywne i częste uderzenia gorąca, które wystąpiły po menopauzie, uważa się za dodatkowy, istotny czynnik ryzyka chorób układu krążenia.
• U kobiet z objawami naczynioruchowymi trwającymi minimum 6 dni na okres 2 tygodni, ryzyko wystąpienia zdarzeń sercowo-naczyniowych było ponad dwukrotnie wyższe, w porównaniu z kobietami bez uderzeń gorąca i nocnych potów.
• Kobiety, które doświadczyły uderzeń gorąca o średnim i intensywnym nasileniu w wieku poniżej 60 lat są obarczone większym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych niż kobiety w tym samym wieku bez takich objawów.

Jaki mechanizm sprawia, że uderzenia gorąca zwiększają ryzyko chorób serca?

Takich zależności jest kilka, nauka nie zna jeszcze całego cyklu powiązań. Ale z przeglądu badań można wywnioskować, że znaczenie ma kilka mechanizmów.

• U kobiet, które doświadczają intensywnych objawów naczynioruchowych jednocześnie częściej obserwuje się zbiór lub pojedyncze czynniki ryzyka chorób serca: nadciśnienie, gorszy profil lipidowy, insulinoooporność, cukrzycę.

Te nieprawidłowości w połączeniu z objawami wazomotorycznymi to wyjątkowo niekorzystny koktajl dla kobiecego układu krążenia i serca.

Naukowcy zauważają jednak iż nawet przy braku wyżej wymienionych czynników ryzyka, sam fakt intensywnych uderzeń gorąca stanowi samodzielny czynnik ryzyka.

• Objawy wazomotoryczne niekorzystnie wpływają na funkcję śródbłonka naczyń krwionośnych (na zdjęciu poniżej). Uderzenia gorąca i nocne poty oddziaływują na śródbłonek, co mówiąc kolokwialnie, nadweręża jego stan, szczególnie jeśli towarzyszy temu duża intensywność na przestrzeni czasu np. uderzenia gorąca, które trwają kilka lat. Można to do pewnego stopnia porównać do wysokiego ciśnienia krwi, które „napiera” na śródbłonek, z czasem doprowadzając do jego osłabienia.

Uszkodzony śródbłonek nie zapewnia prawidłowego skurczu naczyń i sprzyja zaburzeniom przepływu krwi. Naruszenie struktury śródbłonka prowadzi do jego większej przepuszczalności. 

Zdrowy śródbłonek hamuje przenikanie min. lipoproteiny (cholesterolu) LDL do ściany tętnicy. Lipoproteiny LDL po przeniknięciu pod śródbłonek powodują odkładanie się pod nim cholesterolu. Im wyższy jest poziom LDL w krwi, tym większe jest ryzyko miażdżycy. Miażdżyca polega na odkładaniu się w wewnętrznych warstwach naczyń tętniczych blaszek miażdżycowych co prowadzi do zmniejszenia światła naczynia a to znacznie utrudnia przepływ krwi. Miażdżyca jest odpowiedzialna za udary mózgu, zawały mięśnia sercowego i niedokrwienne uszkodzenia innych organów.

Czynniki uszkadzające śródbłonek to najczęściej składniki dymu tytoniowego i nadciśnienie tętnicze wywierające szkodliwy mechaniczny wpływ na śródbłonek. Teraz wiemy już, że intensywne i trwające przez długi czas objawy naczynioruchowe również mogą osłabić funkcję śródbłonka.

• W innych badaniach sprawdzano związek objawów wazomotorycznych z nasileniem odkładania się blaszki miażdżycowej i w rezultacie zwapnieniem tętnic. Główną przyczyną odkładania się w naczyniach krwionośnych złogów miażdżycowych jest wysoki poziom cholesterolu LDL. Z biegiem czasu te złogi ulegają stopniowemu zwapnieniu, co określane jest mianem miażdżycowego stwardnienia tętnic.

W badaniach na kobietach menopauzalnych, wśród uczestniczek, które doświadczały częstych i intensywnych uderzeń gorąca zaobserwowano zwiększone miażdżycowe zwapnienie tętnic w porównaniu z kobietami, które przeszły menopauzę bez objawów naczynioruchowych. 

Podsumowanie

Kobiety, które doświadczają uderzeń gorąca i nocnych potów powinny je LECZYĆ po to, aby zniwelować dodatkowy czynnik ryzyka chorób kardiologicznych. Forma leczenia nie ma znaczenia. Możesz skorzystać z HTM (hormonalnej terapii menopauzalnej) lub leków czy preparatów roślinnych. Ważny jest efekt, czyli eliminacja lub znaczne zmniejszenie częstotliwości a przede wszystkim intensywności tych objawów.

Kobiety doświadczające obecnie lub w przeszłości uderzeń gorąca powinny pozostawać pod szczególną opieką kardiologiczną. Wiem, że niewielu lekarzy w tym kardiologów, jest świadomych tego, że objawy naczynioruchowe zwiększają ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych. To nowa wiedza, badania wskazujące na powiązanie objawów naczynioruchowych z ryzykiem chorób układu krążenia istnieją dopiero od kilku lat. Dodatkowo choroby serca od zawsze były uważane za domenę mężczyzn i menopauzalnej kobiecie z objawami wazomotorycznymi trudno się przebić przez to przekonanie.

Ale wiele, w zasadzie najwięcej, możesz zrobić we własnym zakresie. Pilnuj prawidłowego ciśnienia krwi, dbaj o zdrowy profil lipidowy, wylecz insulinooporność, lecz cukrzycę i zajmij się leczeniem uderzeń gorąca zamiast dzielnie z nimi żyć. Dietą i stylem życia wspieraj zdrowie układu krążenia i serca.

Choroby układu krążenia to jest podstawowa przyczyna śmierci dojrzałych kobiet.

Większość kobiet doświadcza problemów i chorób układu sercowo – naczyniowego w siódmej dekadzie życia ale ich rozwój zaczyna się dużo wcześniej, w czwartej i piątek dekadzie naszego życia. Dlatego czas na profilaktykę, na działanie jest teraz.

Dbajmy o siebie aby długo cieszyć życiem, w zdrowiu.

O tym jak dbać o zdrowy układ krążenia po 40ce, w czasie transformacji menopauzalnej piszę obszernie w swojej książce „Menopauza. Instrukcja obsługi”, możesz ją kupić TUTAJ.

Badania: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7

Mogą zainteresować Cię również...

Objawy perimenopauzy – powszechne i mniej znane symptomy menopauzy

Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć?

Duży brzuch w menopauzie – przyczyny i zapobieganie

Artykuł Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Perimenopauza to czas poprzedzający pojawienie się menopauzy. W tym okresie u większości kobiet występuje natężenie uciążliwych objawów menopauzalnych. Perimenopauza może trwać od kliku miesięcy do kilku lat, trudno to przewidzieć. Ostatnia miesiączka, po której przez 12 kolejnych miesięcy nie pojawiło się już krwawienia oznacza menopauzę.

Jednym z często występujących objawów perimenopauzy jest mgła mózgowa. Mówi się nawet o tzw. menopauzalnej mgle mózgowej. Można powiedzieć, że mgła mózgowa to zbiór objawów, które sprawiają, że masz wrażenie, iż twój mózg nie pracuje na pełnych obrotach, wyraźnie odczuwasz, że jest twoja głowa nie pracuje tak jak kiedyś.

Menopauzalna mgła mózgowa to fakt a nie twój wymysł i „przesadza pani”. Ale pamiętaj, że mgła mózgowa to nie demencja. Mgła mózgowa to również nie to samo, co prawdziwa utrata funkcji poznawczych. Jeśli doświadczasz nieprzespanych nocy, uderzeń gorąca, palpitacji serca, nastrojów depresyjnych, to zrozumiałe, że w teście na pamięć czy koncentrację nie wypadniesz śpiewająco.

Jeśli w perimenopauzie stałaś się zapominalska, trudno ci się skoncentrować, wysłowić i po prostu czujesz, że twój umysł stracił szybkość reakcji i ostrość myślenia musisz wiedzieć trzy rzeczy:

• To powszechne w czasie transformacji menopauzalnej. Nie jesteś sama, nie wymyślasz sobie tego, ten objaw nie oznacza, że nie dajesz rady lub, że powinnaś się starać bardziej.
• To mija po menopauzie. Odzyskasz ostrość i klarowność myślenia, bez obaw.
• To nie oznacza, że masz demencję albo, że zmierzasz prostą drogą w tym kierunku.

Czy menopauzalny niedostatek estrogenu powoduje demencję i chorobę Alzheimera kobiet?

Bardzo łatwo wpaść w pułapkę niżej przedstawionego schematu myślenia.

Co jest zgubnego w takim sposobie myślenia?

Kobiece zdrowie to dużo, dużo więcej niż hormony i menopauza. Dlatego trzeba rozszerzyć perspektywę i zastanowić się, co jeszcze oprócz niedoboru estrogenu, może sprawiać, że kobiety są dużo bardziej niż mężczyźni narażone na rozwój choroby Alzheimera u kobiet.

Depresja

Depresja jest bardziej powszechna wśród kobiet. Ryzyko demencji u osób cierpiących na depresję jest ponad dwukrotnie większe.

Odporność

Mężczyźni i kobiety różnią się od siebie odmienną odpowiedzią immunologiczną (genetyka, hormony, czynniki rozwojowe), która ma wpływ min. na funkcjonowanie mózgu, reakcję na stres i może predysponować zarówno do rozwoju depresji jak i demencji.

Nadciśnienie

Badania wykazały, że osoby, u których w średnim wieku (40-64 lat) występowało wysokie ciśnienie krwi, były bardziej narażone na rozwój demencji w późniejszym życiu. Nadciśnienie powoduje zmniejszony dopływ krwi do mózgu, co pozbawia komórki mózgowe tlenu i składników odżywczych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania. Upośledzony przepływ krwi w mózgu jest jednym z objawów charakterystycznych dla choroby Alzheimera.

Nadciśnienie tętnicze (>140/90 mmHg) rozwija się u około 30 do 50% kobiet przed 60. rokiem życia i jego wyraźny wzrost obserwuje się w czasie transformacji menopauzalnej. Co sprzyja tej tendencji? Z pewnością zmiany hormonalne ale też wzrost masy ciała, wzrost zawartości tkanki tłuszczowej, niska aktywność fizyczna w kobiecej dojrzałości.

Dyslipidemia

Dyslipidemia to stan, w którym poziom lipidów (tj. tłuszczów) we krwi jest zaburzony. Zwykle w badaniach widać wtedy zbyt wysoki poziom trójglicerydów oraz cholesterolu LDL (parametry mogą być również zbyt niskie, ale to się obserwuje zdecydowanie rzadziej).

Dyslipidemia zwiększa ryzyko demencji i choroby Alzheimera. Kobiety w średnim wieku są w większym stopniu niż mężczyźni narażone na jej rozwój. W menopauzie gdy zmniejsza się stężenie estrogenu obserwuje się pogorszenie parametrów profilu lipidowego. Ale tak jak w przypadku nadciśnienia, pozostałe wyżej wymienione czynniki czynniki w równym stopniu przyczyniają się do nieprawidłowej gospodarki lipidowej.  

Insulinooporność i cukrzyca typu 2

Badania wskazują, że insulinooporność i cukrzyca typu 2 to istotne czynniki rozwoju choroby Alzheimera. Estrogen uwrażliwia tkanki na insulinę, jego spadek podczas menopauzy sprawia, że stajemy się mniej insulino wrażliwe. Rozwojowi insulinooporności wśród kobiet w okresie około menopauzalnym sprzyja również gromadzenie się tkanki tłuszczowej trzewnej (oplata nasze narządy wewnętrzne). Czy HTM (hormonalna terapia menopauzalna) zmniejsza ryzyko insulinooporności? Tak. Ale HTM nie chroni przed insulinoopornością, jeśli nie dbamy jednocześnie zdrowy styl życia. HTM nie jest niezbędna, aby uniknąć insulinooporności.

Zaburzenia snu

Szacuje się, że długotrwałe zaburzenia snu wśród kobiet w średnim wieku mogą zwiększać ryzyko demencji nawet o 30%.

Nasz mózg w ciągu dnia kumuluje toksyczne białka sprzyjające alzheimerowi. Sen pełni rolę oczyszczającą dla tych złogów białkowych. U osób niedosypiających notuje się ok. 5% zwiększenie szkodliwych złogów białkowych po każdej nieprzespanej nocy.

Zaburzenia snu to niemal flagowy produkt transformacji menopauzalnej. Cierpi na nie ok. 60% dojrzałych kobiet. Zwykle przyczyną są uderzenia gorąca i nocne poty, które występują w nocy utrudniając sen. W takim wypadku HTM jest najskuteczniejszym sposobem na zniwelowanie uciążliwych objawów oraz lepszy sen. Niestety kiepski sen dojrzałych kobiet ma też inne przyczyny (stres, problemy urogenitalne) i jak donoszą badania, dawka estrogenu nie przynosi już tak spektakularnych rezultatów.

Jak należy to rozumieć ten zestaw czynników odpowiadających za wzrost ryzyka rozwoju demencji i choroby Alzheimera?

• Faktem jest, że niski poziom estrogenu w menopauzie przyczynia się do łatwiejszego rozwoju nadciśnienia, dyslipidemii i insulinoporności – czynników, które są dobrze udokumentowane w badaniach jako podnoszące ryzyko demencji i choroby Alzheimera.
• Faktem jest również, że dieta i styl życia w równorzędnym stopniu co spadek estrogenu przyczyniają się do nadciśnienia, dyslipidemii i insulinooporności.
• Menopauzalna i post menopauzalna bezsenność kobiet jest powszechna. Estrogen jest najskuteczniejszy w eliminacji objawów menopauzy, które utrudniają sen, lecz w pozostałych przypadkach nie działa jak pigułka nasenna, czyli nie likwiduje problemu bezsenności.
• Kluczowe dla ograniczenia ryzyka chorób neurodegeneracyjnych jest utrzymanie prawidłowego poziomu lipidów i ciśnienia krwi oraz unikanie insulinooporności, niezależnie od tego czy zrobimy to z pomogą estrogenu w postacie HTM, czy nie.

W innych niż choroba Alzheimera rodzajach demencji udział kobiet i mężczyzn kształtuje się mniej więcej po równo, wiec argument estrogen-demencja raczej nie wytrzymuje uzasadnienia.

Gdyby to menopauza powodowała demencję u kobiet, czy wszystkie kobiety nie cierpiałyby na demencję, a przynajmniej większość?

U 20% kobiet w przyszłości rozwinie się demencja, a to oznacza, że u większości kobiet NIE rozwinie się demencja, a menopauzę przychodzimy wszystkie.

Dziś dzięki nauce wiemy, że mózg jest plastyczny, rozwija w menopauzie systemy kompensacyjne, po menopauzie „uczy się” pracować na oparach estrogenu angażując bardziej niż kiedyś (przed menopauzą) inne obszary mózgu. Nie bój się tego, że (z różnych powodów) nie stosujesz HTM, jeśli dbasz o siebie i kontrolujesz parametry zdrowia metabolicznego.

Czy estrogen w postaci HTM chroni przed demencją i chorobą Alzheimera?

Połączenie mózg-hormony to nowa dziedzina. Badania naukowe w tym kierunku ciągle się rozwijają ale jest dużo niewiadomych.  

Większość badań, która przygląda się relacji estrogen-demencja-choroba Alzheimera to badania obserwacyjne, które mogą wskazywać na pewien trend ale nie można na ich podstawie wyciągnąć wniosków o związku przyczynowo – skutkowym i formułować zaleceń populacyjnych.  Te badania są potrzebne i ciekawe jednak dobrze, aby ich wyniki znalazły potwierdzenie w badaniach kontrolnych. Wyniki dostępnych badań obserwacyjnych są w tej mierze bardzo niejednorodne, mieszane i niejednoznaczne. To niestety sprzyja tzw. „cherry picking” co robi wielu influesnerów menopauzalnych, wybierając poszczególne badania, które pasują do promowanej narracji, pomijając te, które pokazują inne rezultaty.

Badania kontrolne, które znamy, których wiarygodność jest większa, zostały przeprowadzone kobietach po menopauzie. Brakuje badań gdzie stosowanie HTM rozpoczęto przed menopauzą, w perimenopauzie.

Dostępne badania kontrolne wykorzystują różne rodzaje HTM, co utrudnia porównywanie wyników i wnioskowanie na ich podstawie. Czy estrogen + progestron dadzą takie same rezultaty jak tylko estrogen? I czy lepiej chroni przed demencją estrogen podawany drogą doustną, w plastrach, żelu? Tego nie wiemy.

Większość badań kontrolnych wykazała brak korzyści tj. poprawy funkcji poznawczych i pamięci w efekcie stosowania HTM.

Badanie WHI Memory Study prowadzone w latach1995-2002 wśród grupy kobiet 50-55 lat wykazało brak korzyści, jeśli chodzi o zmniejszenie ryzyka demencji.  U kobiet, które rozpoczęły terapie po 65 roku życia zanotowano zwiększone ryzyko demencji.

Kto jednak zyska ochronę przed demencją dzięki HTM?

Jak wynika z danych przedstawionych na dorocznym spotkaniu The Menopause Society 2023, uderzenia gorąca mogą być wczesnym wskaźnikiem choroby Alzheimera u kobiet w okresie menopauzy, zwłaszcza gdy występują podczas snu.

Objawy naczynioruchowe w menopauzie (uderzenia gorąca, nocne poty, zawroty głowy, palpitacje serca, zaburzenia snu) są powiązane z problemami z pamięcią oraz zmianami w strukturze i funkcjonowaniu mózgu w obszarach związanych z ryzykiem rozwoju demencji.

Naukowcy zaobserwowali mechanizm, dzięki któremu uderzenia gorąca i nocne poty mogą wpływać na rozwój demencji i innych chorób neurologicznych (np. udaru). Na podstawie tego badania nie można stwierdzić, że uderzenia gorąca i nocne poty powodują demencję. Jednak ich identyfikacja jako czynnika, który może się do rozwoju demencji przyczynić oznacza, że trzeba je leczyć zamiast „przeczekiwać” i traktować jedynie w kategoriach dokuczliwości utrudniającej codzienne funkcjonowanie. Coraz więcej badań wskazuje, że nieleczone objawy naczynioruchowe kobiet w menopauzie mogą powodować inne problemy zdrowotne w przyszłości.

Intensywne uderzenia gorąca, szczególnie w nocy mogą zwiększać ryzyko demencji ale z drugiej strony hormonalna terapia menopauzalna, która służy ich złagodzeniu jednocześnie zmniejsza to ryzyko. A zatem można pokusić się o stwierdzenie, że HTM w przypadku uderzeń gorąca i nocnych potów może odegrać rolę ochronną przed demencją.

Kolejną grupą, która może odnieść korzyści z HTM w odniesieniu do demencji i choroby Alzheimera są kobiety z wczesną i przedwczesną menopauzą.  

Metaanaliza badań wykazała, że menopauza występującą w wieku 45 lat lub później to mniejsze ryzyko demencji niż menopauza przed 45 rokiem życia (niezależnie od tego, czy była naturalna czy medyczna).  

Estrogen pełni rolę neuroprotekcyjną, dlatego jeśli go zabraknie zbyt wcześnie może to mieć wpływ na funkcjonowanie mózgu kobiety.  Wykazano, że terapia hormonalna stosowana na wczesnym etapie u kobiet z wczesną menopauzą pomaga zapobiegać zmniejszeniu aktywności kory przedczołowej: zjawisko to obserwuje się we wczesnej demencji.

Renomowane międzynarodowe towarzystwa menopauzalne zalecają stosowanie HTM w profilaktyce demencji u osób z przedwczesną menopauzą i pierwotną niewydolnością jajników oraz przyjmowanie hormonów do średniego wieku menopauzy.

Pytania, na które nie znamy odpowiedzi

• Czy estrogen w postaci HTM ma taki sam wpływ na mózg jak estrogen wytwarzany przez nasz organizm?
• Czy jeśli kobieta latami cierpi na zaburzenia snu, chronicznie nie dosypia, to czy ten czynnik nie przyczyni się ewentualnego rozwoju demencji bardziej niż niski estrogen? Podobnie w przypadku nadciśnienie, dyslipidemiii i insulinooporności?
• Wg. badań większa liczba uderzeń gorąca podczas snu jest powiązana ze zwiększonym ryzykiem choroby Alzheimera. Czy jeśli kobieta poradzi sobie z nimi za pomocą HTM lub innych preparatów np. roślinnych to czy w obydwu przypadkach wpływ na ryzyko demencji będzie takie samo?
• Wczesna menopauza jest związana z większym ryzykiem wystąpienia demencji w późniejszym wieku. Z drugiej strony coraz częściej podkreśla się podłoże autoimmunologiczne występowania przedwczesnej menopauzy. Który z tych dwóch czynników odgrywa większą rolę w rozwoju demencji?
• Stulatki z Okinawy to kobiety żyjące jeszcze długo po menopauzie i jednocześnie bez demencji, bez choroby Alzheimera. Nie stosują HTM. Jak im się udaje zachować sprawność umysłu bez podbicia estrogenu?

Zalecenia prestiżowych organizacji menopauzalnych odnośnie HTM i demencji

The Lancet (niezależne, prestiżowe, recenzowane, naukowe czasopismo medyczne o wysokich standardach) opublikował 31 lipca 2024 roku dokument „Zapobieganie demencji, interwencja i opieka: raport stałej Komisji Lancet za rok 2024” (tłumaczenie własne), w którym czytamy „ Ogólnie nie jest jasny związek przyczynowo-skutkowy HTM i ryzyka demencji. Istnieją pewne dowody, że terapia wyłącznie estrogenowa, długi czas leczenia i starszy wiek w chwili rozpoczęcia HTM mogą się zwiększyć ryzyko demencji”. Ostatecznie The Lancet w swoim raporcie nie zaleca stosowania terapii hormonalnej w celu zapobiegania demencji. Terapia hormonalna jest doskonała w przypadku wielu problemów związanych z menopauzą ale jest zbyt wiele znaków zapytania, aby doradzać przyjmowanie estrogenów w celu zapobiegania chorobie.

Doktor Lisa Mosconi, naukowczyni specjalizujące się menopauzalnych mózgach, w swojej najnowszej książce The Menopause Brain pisze: „Na razie, w obliczu braku bardziej ostatecznych ustaleń, nie zaleca się stosowania HTM w celu zapobiegania lub leczenia zaburzeń funkcji poznawczych lub demencji” (2024).

Wspólne stanowisko Brytyjskiego Towarzystwa Menopauzy, Królewskiego Kolegium Położników i Ginekologów oraz Towarzystwa Endokrynologicznego: „Należy zapewnić kobiety, że jest mało prawdopodobne, aby HTM zwiększała ryzyko demencji lub miała szkodliwy wpływ na funkcje poznawcze u kobiet rozpoczynających HTM przed 65 rokiem życia. Nie należy jednak rozpoczynać HTZ w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia otępienia u kobiet w okresie menopauzy. Zalecenia krajowe i międzynarodowe nie zalecają stosowania HTM w pierwotnej lub wtórnej profilaktyce demencji. (2022)

The Menopause Society: „Wobec braku bardziej ostatecznych ustaleń, nie zaleca się terapii hormonalnej w żadnym wieku w celu zapobiegania lub leczenia pogorszenia funkcji poznawczych lub demencji. (2022)

PODSUMOWANIE

Nie chodziło mi w tym wpisie o to, aby zniechęcić do HTM, absolutnie nie. Sama ją stosuję. Hormonalna terapia menopauzalna jest świetnym środkiem w leczeniu różnych, uciążliwych objawów menopauzy, pomaga chronić zdrowie kości, ułatwia dbanie o parametry metaboliczne.

Jednak HTM, estrogen nie jest sposobem na prewencję demencji. Sam estrogen nie chroni przed chorobą Alzheimera. Ważne jest aby to dobrze zrozumieć.  

Promowanie przekazu „twój mózg potrzebuje estrogenu aby uciec przed demencją”  utrwala przekonanie, że estrogen jest kluczem do ochrony mózgu. I chociaż nikt nie poddaje w wątpliwość znaczenia estrogenu dla prawidłowego funkcjonowania mózgu, to jak widać chociażby z mojego artykułu, tych kluczy mamy wiele i żaden z nich nie jest ważniejszy od innego.

Po drugie, hasła w stylu „potrzebujesz estrogenu, jeśli nie chcesz chorować na Alzheimera” odwracają uwagę od innych, dobrze udokumentowanych sposobów na dbanie o mózg, które są świetną prewencją chorób neurodegeneracyjnych: dieta w stylu śródziemnomorskim, dużo ruchu, budowa masy mięśniowej, dobry sen, umiejętne zarządzanie stresem, odstawienie alkoholu i palenia, rytm dnia zgodny z prawami natury, serdecznie relacje z ludźmi, stymulacja mózgu poprzez uczenie się nowych rzeczy, zdobywanie nowych doświadczeń, radość z małych rzeczy.

Na potrzeby artykułu wykorzystałam materiały i badania przestawione i omówione na corocznych zjazdach The Menopause Society 2023 i 2024.

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć? pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Sezonowa różnorodność to najlepszy, intuicyjny sposób na dostępność wszystkich witamin i minerałów w diecie. Tak to natura obmyśliła. Nie musisz śledzić od rana w aplikacji czy zbliżasz się do rekomendowanych wartości składników odżywczych. Wystarczy rozsądne, sezonowe gotowanie.

Koniec lata to wymarzony czas na to, aby wykorzystać bakłażana (oberżynę). Za jego intensywnie fioletowy kolor odpowiada związek o nazwie nasunina. Jest ona antyoksydantem, czyli zwalcza wolne rodniki, a to bardzo nam potrzebne.

Ogromna zaleta tego przepisu to prostota wykonania. Wszystko wkładamy do jednego naczynia a potem do pieca i gotowe.

• W przepisie używam pomidorów krojonych z puszki, ale można również wykorzystać świeże, dojrzałe pomidory.
• Ciecierzyca też jest z puszki lub słoika, ale możesz namoczyć suchą a potem ją ugotować.
• Jak podbić białko w tym daniu – ja pod koniec pieczenia (ostatnie 10 minut) położyłam na wierzchu naczynia białą rybę w przyprawach. Polecam ten sposób. Rybę zdjęłąm i zjadłam w towarzystwie pieczonej ciecierzycy z bakłażanami.
• Jak podbić białko w tym daniu – odgrzewając danie kolejnego dnia można między nie wbić jajka (taka trochę szakszuka).

Pieczona ciecierzyca z bakłażanem i pomidorami

• 1 ciecierzyca w puszcze ok. 400 g
• 1 czerwona cebula
• 2 bakłażany (może być więcej)
• 1 czerwona lub żółta papryka
• 1 puszka pomidorów krojonych z puszki
• 5 łyżek oliwy z oliwek sól, pieprz

1. Rozgrzej piekarnik do 220oC.
2. Ciecierzycę opłucz na sitku, odcedź. Cebulę pokrój w piórka, bakłażana na spore kawałki, podobnie paprykę.
3. Do naczynia żaroodpornego najpierw wsyp ciecierzycę, na to cebulę i paprykę. Posól i dopraw pieprzem, wymieszaj. Dodaj bakłażany i pomidory z puszki. Wymieszaj i polej oliwą.
4. Piecz 60 minut – bakłażany powinny być bardzo miękkie, jeśli takie nie są, potrzymaj je kolejne 10 minut w piekarniku.
5. Zajadaj z pieczywem. Możesz pod koniec pieczenia na ostanie 15 minut ułożyć na wierzchu rybę w przyprawach. Zdejmij ją potem z potrawy, nie mieszaj wszystkiego razem. Ryba jest po to aby się upiec w jednym naczyniu z ciecierzycą, nie stanowi części potrawy. Zjadaj z pieczywem i/lub z rybą (białko!).

.

Mogą zainteresować Cię również...

Kwas buraczany – nie od święta, lecz na co dzień

Jarmużowy fanatyzm

Makaronowy mindfulness

Artykuł Pieczona ciecierzyca z bakłażanem i pomidorami pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Objawy perimenopauzy – powszechne i mniej znane symptomy menopauzy pochodzi z serwisu Dieta po 40.