Co to jest „black box warning”?

„Black box warning” (po polsku: „ostrzeżenie w czarnej ramce”) to najwyższy poziom ostrzeżenia, jaki FDA może umieścić na etykiecie leku. Wskazuje, że stosowanie danego leku wiąże się z poważnymi lub nawet zagrażającymi życiu zdarzeniami niepożądanymi. W teorii to narzędzie mające chronić pacjenta i lekarza, zapewniając maksymalną przejrzystość ryzyka.

Dlaczego ostrzeżenie w takiej formie było błędem?

• W przypadku HTM nigdy nie powinien się on znaleźć. Jego obecność przez lata była bardziej wynikiem strachu i uprzedzeń niż solidnych, aktualnych badań naukowych.
• Przez wiele lat ostrzeżenia były stosowane jednakowo dla wszystkich form HTM – bez względu na to, czy była to terapia miejscowa (dopochwowa) czy systemowa. A przecież to nie są identyczne sytuacje, jeśli chodzi o ryzyko.
• Ostrzeżenia działały jak „czarna aureola” nad wszystkimi kobietami. Wpływały na decyzje wielu z nas, często wywołując lęk i rezygnację z możliwości naprawdę skutecznej pomocy.

Dwa rodzaje HTM – różnice, które mają znaczenie.

1. Terapia miejscowa (dopochwowa):

Zastosowanie: leczenie objawów urogenitalnego zespołu menopauzalnego takich jak suchość, ból, swędzenie pochwy, dyspareunia, nawracające zapalenia pęcherza/pochwy.

Zalety: estradiol podany dopochwowo działa lokalnie, omija w dużej mierze metabolizm wątrobowy (co zmniejsza ryzyko zakrzepów), więc ryzyko jest znacznie niższe.

2. Terapia systemowa (tabletki, plastry, żele):

Zastosowanie: złagodzenie uderzeń gorąca, nocnych potów, wahań nastroju, profilaktyka osteoporozy.

Ryzyko: różni się zależności od sposobu podania, rodzaj progestagenu, wiek u rozpoczęcia HTM, chorób współistniejących.

Co oznacza usunięcie „black box”?

• Dla terapii dopochwowej jest to niewątpliwie słuszna decyzja.
• W przypadku terapii systemowej sprawa jest bardziej złożona. Usunięcie ostrzeżenia nie oznacza, że ryzyko zniknęło. Nadal istnieje i nadal trzeba podejmować decyzję indywidualnie, po wspólnej z lekarzem analizie korzyści i zagrożeń.

To może oznaczać większą elastyczność i mniej stygmatyzacji w podejmowaniu decyzji terapeutycznych zarówno przez lekarzy jak i pacjentki. Ale jednocześnie wymaga, byśmy jako kobiety były dobrze poinformowane. Czy brak informacji o zagrożeniu dla zdrowia w przypadku systemowej HTM mieści się w tym obszarze?

Moje obawy. Trzy kluczowe problemy.

Po pierwsze – forma i sposób ogłoszenia:

W mojej ocenie wyglądało to bardziej na gest polityczny niż na proces, którego celem jest zdrowie kobiet. Konferencja prasowa, brak pełnej dokumentacji procesu powołania niezależnej komisji naukowej (jak zostało to przyznane: nie powołano, bo zajęłoby zbyt dużo czasu).

O politycznym poklasku mającym zjednać rządzącym przychylność kobiet świadczy fakt, że co prawda komisji naukowej nie powołano, ale na konferencję prasową zaproszono wszystkich znanych meno specjalistów.  To po to, aby swoją obecnością mogli wobec nieświadomego widza legitymizować naukowość i medyczne podstawy ogłoszenia.

Dla mnie to sygnał: zdrowie kobiet znów zostało potraktowane jako przedmiot PR-u, a nie rzetelnej analizy.

Po drugie – uogólnienie decyzji:

Tak jak wcześniej „black box” stosowano jednakowo do wszystkich rodzajów HTM, tak teraz decyzja o jego usunięciu dotyczy wszystkich form, systemowych i miejscowych. A przecież różnice są duże. To właśnie miejsce, gdzie niezależna komisja naukowa byłaby niezastąpiona.

Po trzecie – narracja, która towarzyszyła decyzji:

Na tym wydarzeniu padały stwierdzenia typu:

„Każda kobieta, która nie stosuje HTM traci szansę na zdrowe i długie życie”.

„HTM wydłuża życie o 10 lat” –  bez żadnej podstawy naukowej.

Wspomniano nawet o tym, że brak stosowania przez kobiety HTM przyczynia się do rozwodów, co uważam za stwierdzenie wyjątkowo bez klasy. Znowu sprowadzanie problemów w relacjach damsko-męskich do kobiecych humorów i niestabilności emocjonalnej. Żenujące.

Fałszywie twierdzono, że HTM zmniejsza ryzyko chorób układu krążenia o 50%, a choroby Alzheimera o 35%. To nieprawda. Nie posiadamy takich danych.

Taka narracja to nie tylko uproszczenie, to nieodpowiedzialne wprowadzenie w błąd.

Implikacje dla Polski i Europy po usunięciu „black box” przez FDA

• Polska (i cała UE) nie podlega decyzjom FDA.
• Europejskim odpowiednikiem FDA jest EMA (European Medicines Agency), a w Polsce — URPL (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych).
• Oznacza to, że etykiety, ostrzeżenia i ulotki leków HTM w Polsce nie zmieniają się automatycznie po decyzjach amerykańskich.
• „Black box warning” to system amerykański — w Europie nie funkcjonuje w tej samej formie.

Polskie preparaty HTM nigdy nie miały „czarnej ramki”, więc formalnie nic się nie zmienia.

Decyzje FDA są jednak trendotwórcze. Media, influencerzy i lekarze często traktują je jako punkt odniesienia dla całego świata zachodniego. W efekcie, polskie pacjentki zaczną słyszeć, że „w USA już usunięto ostrzeżenie”, co może mieć różne skutki:

• zwiększyć zainteresowanie terapią HTM,
• zmniejszyć lęk przed jej stosowaniem,
• ale też stworzyć fałszywe poczucie całkowitego bezpieczeństwa.

Niewykluczone, że decyzja FDA wywoła presję opinii publicznej oraz środowisk lekarskich w Europie, aby EMA również zaktualizowała swoje wytyczne dotyczące informacji o ryzykach HTM. EMA już od pewnego czasu prowadzi przegląd danych dotyczących bezpieczeństwa terapii estrogenowej. Decyzja FDA może przyspieszyć prace nad zmianą treści ulotek produktów. W dłuższej perspektywie możemy zobaczyć łagodniejsze sformułowania dotyczące ryzyka terapii miejscowej (dopochwowej) także w dokumentach europejskich.

Usunięcie „black box” w USA to nie tylko decyzja medyczna, ale symboliczna zmiana narracji, od „ryzyka” w stronę „jakości życia kobiet”.

W Polsce temat menopauzy dopiero przebił się do mainstreamu. Decyzje FDA mogą nadać impet kampaniom edukacyjnym o menopauzie, wzmocnić zainteresowanie lekarzy i pacjentek HTM, ale też spowodować, że marketing farmaceutyczny zacznie grać tym komunikatem bez wystarczającego kontekstu naukowego.
Trzeba będzie równoważyć narrację i edukować kobiety, że HTM nie jest „lekiem na długowieczność”, lecz narzędziem, które trzeba rozważyć indywidualnie, w porozumieniu z lekarzem.

Polscy ginekolodzy i endokrynolodzy śledzą wytyczne amerykańskie, więc decyzja FDA może zachęcić część z nich do częstszego proponowania terapii dopochwowej bez obaw o zakrzepy czy ryzyko nowotworowe i bardziej indywidualnego podejścia do terapii systemowej, z naciskiem na formy transdermalne.

PODSUMOWANIE

• Usunięcie „black box” z HTM dopochwowej to dobry ruch, odblokowuje strach przed realną formą pomocy.
• W przypadku HTM systemowej ostrzeżenia nadal powinny być obecne lecz zredagowane, zindywidualizowane w zależności od formy terapii, wieku, progestagenu, chorób współistniejących.
• Nie każda kobieta musi stosować HTM, by żyć długo i zdrowo. Twierdzenie, że HTM to lek na długowieczność jest nadinterpretacją.
• Narracja wokół menopauzy nie powinna być przesączona ani przesadnym strachem, ani przesadnym entuzjazmem. To etap życia, który zasługuje na rzetelną informację, a nie dramat czy marketingowy hype.

Tak, usunięcie „black box” to krok w dobrą stronę, szczególnie dla terapii miejscowej.

Ale to nie oznacza, że HTM staje się automatycznie receptą na zdrowie dla każdej kobiety, ani że ryzyko całkowicie zniknęło.

Nie każda kobieta musi stosować HTM, aby żyć długo i zdrowo. Twierdzenie, że HTM jest sposobem na długowieczność to nieuprawnione nadużycie.

Może pojawić się więcej pytań pacjentek o dostępność preparatów amerykańskich lub o „nowe, bezpieczne wersje”. To wymaga edukacyjnego wysiłku, bo preparaty są te same, zmieniła się narracja, nie skład.

Co o tym myślicie?

Mogą zainteresować Cię również...

Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia

Czy uderzenia gorąca w okresie menopauzy to większe ryzyko choroby Alzheimera? Część 2

Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć?

Artykuł Usunięcie „czarnej skrzynki” z hormonalnej terapii menopauzy – wygrana dla kobiet? Na pewno… ale nie bez zastrzeżeń. pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Bardzo ważny jest wskaźnik totox, to miara jakości i świeżości oleju. Im niższy tym lepiej. Według EFSA czyli Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa żywności totox nie powinien przekraczać 25. Za dobre pod tym względem uważa się produkty do wskaźnika totox 10.

Powinnaś wiedzieć z jakich ryb jest pozyskiwany olej do jego produkcji i producenci wartościowych preparatów podają takie informacje o produkcie. Dlaczego to jest istotne? Wartość totox to wskaźnik, który informuje o stopniu utlenienia oleju, ale niczego nam nie mówi o jego pochodzeniu. Różne ryby, to różna jakość. Zawartość EPA i DHA w największym stopniu zależy od tego, z jakich ryb jest pozyskiwany olej, również poziom zanieczyszczeń i forma chemiczna (naturalne trójglicerydy lub syntetyczne estry etylowe) to informacja, ktore będą związane z gatunkiem ryb.

To co najważniejsze w suplemencie omega-3 to zawartość niezbędnych wielonienasycnych kwasów tłuszczowych: EPA –  eikozapentaenowego i DHA dokozaheksaenowey. Ich niezbędność oznacza, że nie mogą być syntezowane w naszym organizmie dlatego musimy je dostarczać z dietą.

Czy jest coś szczególnego, co powinno cechować suplement omega-3 dla kobiet dojrzałych, szczególnie z uwzględnieniem menopauzy oraz okresu po niej?

Zdecydowanie tak. Jak w przypadku każdego suplementu trzeba się zastanowić nad celowością jego stosowania.

Kwasy omega-3 możemy pozyskiwać z diety. Ich najlepszym źródłem są tłuste morskie ryby, warto zjadać ich dwie porcje w tygodniu. W ten sposób dostarczamy ok. 250 mg EPA i DHA dziennie. Taka ilość to zalecenia dal ogółu populacji. Co to znaczy? To oznacza, że jest to minimalna kwasów omega-3, która korzystnie wpłynie na zdrowie większości ludzi. Chodzi o zdrowie serca i układu krążenia, mózgu, redukcję stanów zapalnych i wzmocnienie odporności oraz działanie prewencyjne w przypadku wielu innych chorób.

Pierwsze pytanie jakie trzeba sobie zadać, to czy rzeczywiście regularnie co tydzień jadasz ryby. Jeśli nie, warto już choćby z tego powodu rozważyć suplementację kwasami tłuszczowymi omega-3.

Kolejne pytanie, to czy zalecana dawka to ilość optymalna dla zdrowia kobiety dojrzałej, po 40ce, w perimenopazuie, po menopauzie. Skąd to pytanie?

Transformacja menopauzalna sprawia, że organizm dojrzałej kobiety zmienia się już na zawsze , nawet jeśli wspomagasz się dawką hormonów z terapii hormonalnej (HTM). To czas, kiedy kobiece zapotrzebowanie na kwasy omega-3 rośnie. Ich rola w związku ze zmianami hormonalnymi polega na niwelowaniu w wielu obszarach zdrowie skutków długotrwałego niedoboru estrogenu.

• Stan zapalany. Estrogen działa przeciwzapalnie. Kiedy jego poziom spada wraz z menopauzą tracimy przeciwzapalne wsparcie. U kobiet po menopauzie odnotowuje się znacznie zwiększone markery stanu zapalnego w porównaniu ze stanem sprzed menopauzy. Zwiększony stan zapalny to częsta przyczyna bólu i sztywności stawów. Kwasy omega 3 mają działania przeciwzapalne. W jednym z badań kobiety przyjmujące 1000 miligramów omega-3 dziennie przez 12 tygodni odczuły znaczną redukcję bólu i sztywności stawów. Podobne dawki omega-3 wykazały również skuteczność w zmniejszaniu obrzęku i bólu stawów u osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów.
• Serce i układ krążenia. Choroby serca i układu krążenia to podstawowa przyczyna śmierci kobiet po 50 roku życia. Tutaj też na niekorzyść działa utrata ochrony estrogenowej na skutek czego naczynia krwionośnie stają się mniej elastyczne utrudniając prawidłowy przepływ krwi, wzrasta ryzyko powstawania zakrzepów. Z powodu zmian hormonalnych pogarsza się lipidogram oraz rośnie ciśnienie krwi. Regularna suplementacja kwasami omega-3 zmniejsza ryzyko chorób serca i układu krążenia głównie poprzez znaczne obniżenie trójglicerydów i niewielki wzrost cholesterolu HDL („dobrego”) oraz większą elastyczność naczyń krwionośnych.
• Depresja i obniżenie nastroju. To bardzo częsta menopauzalna przypadłość. Badania wskazują, że kwasy tłuszczowe omega-3 przyczyniają się do redukcji nasilenia depresji i poprawy nastroju. To co jemy ma znaczenie dla biochemii mózgu.
• Osteoporoza. U osób w wieku poniżej 60 lat wyższe spożycie kwasów omega-3 wiązało się ze znacząco zmniejszonym ryzykiem osteoporozy. Szczególnie ochronny efekt wysokiego spożycia kwasów omega-3 przed osteoporozą notuje się w przypadku kobiet. Uważa się, że jest w zasługa przeciwzapalnego działania kwasów omega-3 i ich udziału w regulacji gospodarki wapniowej w kościach. To rezultaty kolejnego badania. Dawka terapeutyczna w tym przypadku wynosiła min. 1 g kwasów omega-3.
• Nowotwory. W dwuletnim letnim badaniu z udziałem otyłych kobiet po menopauzie z wysoką gęstością piersi, wzrost stężenia DHA na skutek suplementacji omega-3 był związany ze zmniejszeniem gęstości piersi oraz obniżeniem ryzyka raka piersi u kobiet z BMI >29.
• Zdrowie jelit. Badania wskazują na związek spożycia kwasów omega-3 a składem mikrobiomu jelitowego, niezależnie od spożycia błonnika pokarmowego, szczególnie w odniesieniu do bakterii z rodziny Lachnospiraceae (te bakterie są odpowiedzialne za łagodzenie stanów zapalnych i alergii poprzez modulację układu odpornościowego). Pamiętajmy, że w związku z menopauzalnym spadkiem hormonów płciowych różnorodność mikrobiomu jelitowego niekorzystnie się zmienia, ubożeje. To może skutkować skłonnością do nadmiernych wzdęć i gazów a także spadku odporności.  

Wyżej wspomniane badania, to tylko kilka przykładów, które to potwierdzają. Poprawa parametrów zdrowia kobiet dojrzałych następuje w odpowiedzi na konkretną dawkę. Koncentracja i ilość EPA i DHA ma znaczenie. Dlatego oprócz jakości oleju i źródła jego pochodzenia dawka kwasów omega-3 decyduje o tym, czy osiągniemy spodziewany efekt zdrowotny.

W badaniu o wpływie suplementacji kwasami omega-3 na lipidogram kobiet menopauzalnych znaczne obniżenie trójglicerydów i wzrost HDL zaobserwowano dopiero przy dawce minimum 1 g (1000 mg) kwasów omega-3. To jest cztery razy więcej niż zalecenia ogólno populacyjne. Jak zauważają autorzy badania, u kobiet po menopauzie w porównaniu z kobietami sprzed menopauzy (również zanim zacznie się perimenopauza) ponad 3 razy częściej diagnozuje się podwyższone stężenia trójglicerydów. Wysoki poziom trójglicerydów zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, takich jak miażdżyca, udar i zawał serca. Mogą również prowadzić do ostrego zapalenia trzustki oraz uszkodzenia wątroby.

W przypadku suplementu dla kobiety po 40ce powinno być dużo omega 3, w tym szczególnie kwasu DHA. Dużo to minimum 1000 mg i tego szukajmy w suplementach kwasów omega-3 oprócz dobrej jakości. To ważne również ze względu na cenę. Kiedy rozważacie, czy suplement kwasów omega-3 jest dla Was dobry i mieści się w budżecie, weźcie proszę pod uwagę dawkę terapeutyczną dla kobiety dojrzałej, czyli minimum 1000 mg omega-3, najlepiej z przewagą DHA. I przeliczcie sobie ile kapsułek, łyżek (mililitrów) trzeba wziąć jednorazowo, aby taką dawkę uzyskać W ten sposób dowiecie się na jak długo wystarczy wam opakowanie/pojemność jaką sprzedaje producent.

Czego używam ja i co polecam?

Na swoje potrzeby przygotowałam zestawienie suplementów z kwasami omega-3 aby zorientować się jaki jest wybór na rynku i co spełnia wymagania zdrowotne kobiety po 40ce. Uwzględniłam również produkty, które do mnie zgłaszałyście z prośbą o ich ocenę. To oczywiście nie jest pełen wachlarz tego co jest dostępne na rynku, tylko wycinek oferty. Za jakiś czas pokuszę się o uzupełnienie tego zestawienia.

Praca nad tym zestawieniem to było bardzo pouczające doświadczenie. Główne wnioski:

• Jest ogromny wybór produktów z kwasami omega-3 ale większość z nich to produkty, których bym nie kupiła dla siebie lub członków rodziny. Brakuje w nich podstawowych informacji o jakości oleju, wskaźniku totox, certyfikatów jakości a zawartość EPA i DHA jest mizerna bądź średnia.
• W ramach jednego producenta można trafić na produkty dobrej jakości i jednocześnie w ofercie są preparaty nie do zaakceptowania (np. omega-3 w formie estrów etylowych, czyli syntetycznej formie, bardzo słabo przyswajalnej, za to tanie).
• Jeśli producent nie podaje z jakich ryb jest pozyskiwany olej, to bardzo obniża wiarygodność produktu. Nie kwalifikowałam wtedy takiego produktu jako godnego zaufania. Skład „olej rybi” zamiast podania gatunku ryb z jakich pochodzi zazwyczaj oznacza bardzo niską zawartość EPA i DHA, czyli właściwych kwasów omega-3. To się potwierdziło w moim zestawieniu i niestety mimo dobrego totoxu i prawidłowych wyników badań na zanieczyszczenia, te suplementy miały po prostu za mało omega-3.
• Za dobrej jakości uważa się oleje rybne ze wskaźnikiem totox 1-10. Tworząc to zastawienie kontaktowałam się z firmami, które podawały co prawda totox suplementu na stronie produktu, ale nie miały załączonych badań. Prosiłam o przesłanie badania na wartość totox, w większości przypadków je otrzymałam. Jedna firma odpowiedziała, że nie czuje się uprawniona do upublicznienia takiej informacji. No cóż, to też jest informacja.

Mój wybór to Pure Gold firmy Eqology. Czy uważam, że jedynie produkty tej firmy zasługują na rozważenie? Nie i w moim zestawieniu jest kilka suplementów kwasów tłuszczowych omega-3, które również zasługują na uwagę.

Dlaczego ja wybieram Eqology i ten konkretny produkt? Pure Gold ma najwyższe stężenie kwasów omega-3 a w tym DHA.

Eqology prowadzi bardzo transparentną politykę informacyjną jeśli chodzi o jakość swoich produktów. To jest dla mnie bardzo ważne. Aktualizuje i zamieszcza wyniki badań jakości produktów na swojej stronie internetowej, poddaje ocenę swoich produktów niezależnym ośrodkom badawczym.  

Produktów firmy Eqology nie można kupić w sprzedaży bezpośredniej. Firma wykorzystuje modle sprzedaży opartej na partnerstwie. Możesz skorzystać z mojego pośrednictwa i kupić suplementy kwasów omega-3 korzystając z tego linka.

Chcę też postawić sprawę jasno. Rekomenduję jedynie kwasy tłuszczowe omega-3 firmy Eqology (warto też pokusić się o test z krwi na diagnozę stężenia omega-3 jeśli macie na to budżet). Nie analizowałam, ani nie interesowałam się innymi produktami tej firmy.

Podsumowanie

W mojej opinii najlepszy suplement kwasów omega-3 dla kobiety dojrzałej to taki, który ma minimum 1 g omega-3, w tym przewagę DHA, a jego jakość nie budzi zastrzeżeń. Jest bardzo mało prawdopodobne, aby z dietą dostarczyć sobie taką ilość kwasów omega-3.

Badania: PMID: 32979708, 36641259, 31630038, 32180466, 39867554, 26714774, 28894110

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Jaki suplement omega 3 jest najlepszy dla kobiety po 40ce pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Uszkodzone i zwężone naczynia krwionośnie nie dotlenią prawidłowo mózgu.  

Badania naukowe nie pozostawiają wątpliwości: osoby z grupy ryzyka chorób układu krążenia są znacznie bardziej narażone na rozwój choroby Alzheimera i innych rodzajów demencji.

U osób cierpiących na chorobę Alzheimera obserwuje się znacznie zmniejszony jest przepływ krwi w mózgu, a badania sekcyjne pokazują, że mózgi dotknięte chorobą Alzheimera zwykle wykazują znaczne uszkodzenia naczyń krwionośnych.

Co zdrowie mózgu ma wspólnego z menopauzą i uderzeniami gorąca?

W części pierwszej tego cyklu Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia przedstawiłam wyniki badań, które wskazują na związek menopauzalnych objawów naczynioruchowych z chorobami serca i układu krążenia.

W skrócie, dla przypomnienia: częste i intensywne uderzenia gorąca i nocne, zlewne poty to czynnik ryzyka rozwoju chorób kardiologicznych. Im dłużej trwają (kilka lat), tym większe ryzyko.

Jeden z mechanizmów tego działania to oddziaływanie na śródbłonek naczynia krwionośnego. Śródbłonek naczyniowy to wyściółka naczyń krwionośnych, która jest barierą pomiędzy mięśniami a krwią.

Śródbłonek naczyń krwionośnych aktywuje się pod wpływem różnych bodźców. Długotrwałe zaburzenia pracy śródbłonka i jego przedłużająca się aktywność prowadzą do jego uszkodzenia. Śródbłonek jest wrażliwy na zmiany ciśnienia krwi i spadek zawartości tlenu, dlatego tak ważne jest prawidłowe ciśnienie krwi i czyste światło naczyń krwionośnych, bez złogów blaszki miażdżycowej.

Okazuje się, że menopauzalne uderzenia gorąca niekorzystnie wpływają na funkcje śródbłonka naczyniowego, szczególnie jeśli są intensywne i długotrwałe.

A zatem z jednej strony mamy potwierdzone zwiększone ryzyko chorób układu krążenia i serca, jeśli kobieta cierpi na intensywne i długotrwałe uderzenia gorąca i nocne poty. Z kolei problemy z układem naczyniowo sercowym to niekorzystne działanie na mózg, sprzyjające jego neurodegeneracji.

Dobry przepływ krwi w mózgu jest niezbędny do oczyszczania mózgu ze specyficznych  złogów białkowych charakterystycznych dla choroby Alzheimera. Wszystko, co zmniejsza przepływ krwi, może zwiększać ryzyko choroby Alzheimera i odwrotnie: wszystko, co zwiększa przepływ krwi, może zmniejszyć ryzyko choroby Alzheimera.

Podsumowując tę cześć: prawidłowe ciśnienie krwi i czyste, nie zwężone naczynia krwionośnie to mniejsze ryzyko zarówno chorób układu naczyniowo-sercowego jak i demencji i choroby Alzheimera.

Objawy naczynioruchowe i markery choroby Alzheimera

Aż 2/3 osób chorych na Alzheimera to kobiety. Naukowcy próbują wyjaśnić to zjawisko badając czynniki charakterystyczne dla życia kobiet, które nie występują u mężczyzn.

Długo sądzono, że przyczyną takiego stanu rzeczy jest fakt, iż kobiety żyją dłużej, jednak ten argument nie jest wystarczającym wytłumaczeniem. W większości krajów rozwiniętych kobiety przeżywają mężczyzn o 6-8 lat, to za mało aby wyjaśnić aż taką równicę w powszechności zachorowań. Choroba Alzheimera rozwija się w mózgu kilkadziesiąt lat.

Co takiego mają kobiety a nie mężczyźni? Menopauzę a wraz z nią objawy naczynioruchowe (wazomotoryczne).

Nowe badania sugerują, że nocne poty i uderzenia gorąca mogą być wczesnym wskaźnikiem choroby Alzheimera.

Aby dowiedzieć się jaką rolę może odgrywać menopauza w rozwoju choroby Alzheimera, badacze postanowili ustalić, czy obiektywnie ocenione objawy wazomotoryczne  są powiązane z biomarkerami choroby Alzheimera. Odnalezienie takiego związku jest ważne, pozwala ocenić ryzyko rozwoju choroby u pacjenta na dziesięciolecia przed wystąpieniem otępienia spowodowanego chorobą Alzheimera.

Charakterystyka badania z 2023 roku, biomarkery choroby Alzheimera:

• W latach 2017 – 2020 zbadano 250 kobiet, wiek od 45 do 67 lat, kobiety w późnej perimenopauzie lub po menopauzie.
• Wykluczono kobiety, które w przeszłości cierpiały na zaburzenia neurologiczne, przeszły menopauzę chirurgiczną, stosowały hormonalną terapię menopauzalną lub inne niehormonalne formy leczenia objawów naczynioruchowych.
• Kobiety poddano 24-godzinnemu ambulatoryjnemu monitorowaniu przewodnictwa skóry w celu oceny objawów naczynioruchowych. To bardzo podnosi jakość badania, w odróżnieniu do objawów naczynioruchowych deklarowanych w ramach subiektywnego odczucia.
• Zbadano stężenia kilku biomarkerów choroby Alzheimera w osoczu, w tym min. stosunek amyloidu β 42 do amyloidu β 40 (obniżony stosunek biomarkerów Aβ1-42 oraz Aβ1-40 może sygnalizować zwiększone ryzyko zachorowania na chorobę Alzheimera).

Rezulat badania:

Obiektywnie ocenione objawy naczynioruchowe występujące podczas snu były powiązane ze znacząco niższym poziomem amyloidu β 42/amyloidu β 40, co wskazywało na większą patologię β amyloidu w mózgu. Wyniki pozostały istotne po dodatkowym uwzględnieniu estradiolu i snu.

A po ludzku:

Wyniki badania wskazują, że uderzenia gorąca odczuwane podczas snu mogą być wskaźnikiem ryzyka wystąpienia otępienia spowodowanego chorobą Alzheimera u kobiet. Naukowcy doszli również do wniosku, że większa liczba uderzeń gorąca podczas snu była powiązana ze zwiększonym ryzykiem choroby Alzheimera.

Badania z 2022 r. – objawy naczynioruchowe i uszkodzenia istoty białej mózgu.

Ta sama grupa naukowców w innym badaniu odnotowała związek między uderzeniami gorąca i nocnymi potami oraz zwiększonym uszkodzeniem istoty białej mózgu, biomarkerem choroby małych naczyń krwionośnych w mózgu, która może prowadzić do chorób takich jak demencja, w tym choroba Alzheimera.

Istota biała pełni wiele ważnych funkcji. Struktura ta odpowiada przede wszystkim za prawidłowe myślenie, naukę, koncentrację i procesy poznawcze, a kluczowe spośród nich to uwaga, percepcja, pamięć. Zmiany w istocie białej mózgu są obserwowane u większości pacjentów z otępieniem typu alzheimerowskiego.

PODSUMOWANIE

Badania wskazują, że kobiety, które mają uderzenia gorąca lub objawy naczynioruchowe, szczególnie te, które pojawiają się podczas snu, mogą być bardziej narażone na chorobę Alzheimera

Należy jednak pamiętać, że korelacja nie zawsze jest równa związkowi przyczynowo – skutkowemu. Jak podkreślają sami naukowcy badanie nie może nam powiedzieć, czy objawy naczynioruchowe u kobiet w okresie menopauzy mogą powodować chorobę Alzheimera.

A zatem bez paniki. Oto jak możemy wykorzystać wnioski z tych badań w codziennym życiu.

Skoro wiemy, że objawy naczynioruchowe mogą być powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju choroby Alzheimera ważne jest aby ograniczać, najlepiej wyeliminować, czyli leczyć.

Nie brać na przetrzymanie, nie być dzielną, tylko myśleć o zdrowiu swoich naczyń krwionośnych, efektywnym przepływie krwi w mózgu, oczyszczaniu ze złogów białkowych. Jeśli częste, intensywne uderzenia gorąca i nocne poty mogą zwiększać ryzyko (jakiejkolwiek) choroby, trzeba dążyć do ich eliminacji.

Możesz skorzystać z HTM (hormonalnej terapii menopauzalnej), z leków niehormonalnych, preparatów ziołowych – nie ma znaczenia jaki znajdziesz sposób na zniwelowanie swoich objawów naczynioruchowych.

Njaważniejsze jest proaktywne działanie na długo PRZED wystąpieniem objawów demencji i choroby Alzheimera.

Warto aby lekarze uwzględniali objawy wazomotoryczne jako specyficzne dla kobiet markery zdrowia mózgu kobiet w średnim wieku, ale wątpię aby te badania były powszechnie znane, lepiej na tym etapie wziać sprawy we własne ręce.

Na rozwój choroby Alzheimera ma wpływ wiele czynników. Im więcej ich znamy tym lepiej możemy zadbać o siebie aby jej uniknąć.

Plan działania, aby ograniczyć ryzyko demencji i choroby Alzheimera:

• Dbaj o zdrowy profil lipidowy i prawidłowe ciśnie krwi, prawidłowy poziom glukozy.
• Wyjdź z insulinooporności, lecz cukrzycę typu 2.
• LECZ uderzenia gorące i nocne poty.
• Ryzyko chorób neurodegeneracyjnych zmniejsza odżywianie w stylu śródziemnomorskim: owoce, warzywa, produkty pełnoziarniste, zdrowe tłuszcze, chude mięso, ryby.
• Aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko zarówno demencji jak i choroby Alzheimera. Badania pokazują, że u osób, które więcej ćwiczą, ryzyko wystąpienia jakiejkolwiek demencji jest mniejsze i dotyczy to nawet dorosłych z łagodnymi zaburzeniami funkcji poznawczych.

Bardzo dużo na temat wsparcia zdrowia mózgu w dojrzałości piszę w swojej książce “Menoapuza. Instrukcja obsługi”. Możesz ją kupić TUTAJ.

Mogą zainteresować Cię również...

Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia

Czy to menopauza? 5 kroków, aby się przekonać czy jesteś w perimenopauzie

Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć?

Artykuł Czy uderzenia gorąca w okresie menopauzy to większe ryzyko choroby Alzheimera? Część 2 pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Około 60 do 80% kobiet doświadczy uderzeń gorąca o różnym nasileniu podczas swojej transformacji menopauzalnej. Potrafią utrzymywać się nawet 7 do 9 lat.

Zazwyczaj uderzenia gorąca i nocne poty traktuje się jako objawy, które po prostu niekorzystnie wpływają na codzienne funkcjonowanie, obniżają jakość życia i trudno się z tym nie zgodzić.

Warto jednak wiedzieć, że uderzenia gorąca i nocne poty mają dużo poważniejszy, długofalowy wpływ na zdrowie dojrzałych kobiet, niż tylko dokuczliwość w dziennym i nocnym funkcjonowaniu.

Dziś mamy do dyspozycji wiele dobrej jakości badań, które nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że kobiety doświadczające intensywnych objawów wazomotorycznych są bardziej narażone na choroby układu krążenia.

Choroby układu krążenia to min.: nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, zawał, udar, wylew, zakrzepica żylna, niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca, miażdżyca naczyń krwionośnych itd.

Szczególnie istotne znaczenie dla ryzyka rozwoju chorób kardiologicznych ma nasilenie (intensywność) uderzeń gorąca i nocnych potów.

Uważa się, że estrogen ma działanie ochronne na serce na wielu płaszczyznach: wspiera utrzymanie zdrowego profilu lipidowego, działa przeciwzapalnie (stany zapalne przyczyniają się do uszkodzenia naczyń krwionośnych), bierze udział w procesie krzepnięcia krwi, dzięki niemu nasze naczynia krwionośnie są bardziej elastyczne. Kiedy wraz z menopauzą jego poziom stale się obniża, tracimy tzw. ochronę estrogenową układu krążenia.

Lekarze powinni mieć świadomość, że objawy naczynioruchowe mogą stanowić nowy, specyficzny dla kobiet czynnik ryzyka chorób układu krążenia.

Kobiety w wieku średnim i starsze, u których występują częste lub długo utrzymujące się objawy naczynioruchowe, wymagają szczególnej uwagi w zakresie zmniejszania ryzyka chorób układu krążenia i zapobiegania im.

• Wczesna i przedwczesna menopauza oraz intensywne i częste uderzenia gorąca, które wystąpiły po menopauzie, uważa się za dodatkowy, istotny czynnik ryzyka chorób układu krążenia.
• U kobiet z objawami naczynioruchowymi trwającymi minimum 6 dni na okres 2 tygodni, ryzyko wystąpienia zdarzeń sercowo-naczyniowych było ponad dwukrotnie wyższe, w porównaniu z kobietami bez uderzeń gorąca i nocnych potów.
• Kobiety, które doświadczyły uderzeń gorąca o średnim i intensywnym nasileniu w wieku poniżej 60 lat są obarczone większym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych niż kobiety w tym samym wieku bez takich objawów.

Jaki mechanizm sprawia, że uderzenia gorąca zwiększają ryzyko chorób serca?

Takich zależności jest kilka, nauka nie zna jeszcze całego cyklu powiązań. Ale z przeglądu badań można wywnioskować, że znaczenie ma kilka mechanizmów.

• U kobiet, które doświadczają intensywnych objawów naczynioruchowych jednocześnie częściej obserwuje się zbiór lub pojedyncze czynniki ryzyka chorób serca: nadciśnienie, gorszy profil lipidowy, insulinoooporność, cukrzycę.

Te nieprawidłowości w połączeniu z objawami wazomotorycznymi to wyjątkowo niekorzystny koktajl dla kobiecego układu krążenia i serca.

Naukowcy zauważają jednak iż nawet przy braku wyżej wymienionych czynników ryzyka, sam fakt intensywnych uderzeń gorąca stanowi samodzielny czynnik ryzyka.

• Objawy wazomotoryczne niekorzystnie wpływają na funkcję śródbłonka naczyń krwionośnych (na zdjęciu poniżej). Uderzenia gorąca i nocne poty oddziaływują na śródbłonek, co mówiąc kolokwialnie, nadweręża jego stan, szczególnie jeśli towarzyszy temu duża intensywność na przestrzeni czasu np. uderzenia gorąca, które trwają kilka lat. Można to do pewnego stopnia porównać do wysokiego ciśnienia krwi, które „napiera” na śródbłonek, z czasem doprowadzając do jego osłabienia.

Uszkodzony śródbłonek nie zapewnia prawidłowego skurczu naczyń i sprzyja zaburzeniom przepływu krwi. Naruszenie struktury śródbłonka prowadzi do jego większej przepuszczalności. 

Zdrowy śródbłonek hamuje przenikanie min. lipoproteiny (cholesterolu) LDL do ściany tętnicy. Lipoproteiny LDL po przeniknięciu pod śródbłonek powodują odkładanie się pod nim cholesterolu. Im wyższy jest poziom LDL w krwi, tym większe jest ryzyko miażdżycy. Miażdżyca polega na odkładaniu się w wewnętrznych warstwach naczyń tętniczych blaszek miażdżycowych co prowadzi do zmniejszenia światła naczynia a to znacznie utrudnia przepływ krwi. Miażdżyca jest odpowiedzialna za udary mózgu, zawały mięśnia sercowego i niedokrwienne uszkodzenia innych organów.

Czynniki uszkadzające śródbłonek to najczęściej składniki dymu tytoniowego i nadciśnienie tętnicze wywierające szkodliwy mechaniczny wpływ na śródbłonek. Teraz wiemy już, że intensywne i trwające przez długi czas objawy naczynioruchowe również mogą osłabić funkcję śródbłonka.

• W innych badaniach sprawdzano związek objawów wazomotorycznych z nasileniem odkładania się blaszki miażdżycowej i w rezultacie zwapnieniem tętnic. Główną przyczyną odkładania się w naczyniach krwionośnych złogów miażdżycowych jest wysoki poziom cholesterolu LDL. Z biegiem czasu te złogi ulegają stopniowemu zwapnieniu, co określane jest mianem miażdżycowego stwardnienia tętnic.

W badaniach na kobietach menopauzalnych, wśród uczestniczek, które doświadczały częstych i intensywnych uderzeń gorąca zaobserwowano zwiększone miażdżycowe zwapnienie tętnic w porównaniu z kobietami, które przeszły menopauzę bez objawów naczynioruchowych. 

Podsumowanie

Kobiety, które doświadczają uderzeń gorąca i nocnych potów powinny je LECZYĆ po to, aby zniwelować dodatkowy czynnik ryzyka chorób kardiologicznych. Forma leczenia nie ma znaczenia. Możesz skorzystać z HTM (hormonalnej terapii menopauzalnej) lub leków czy preparatów roślinnych. Ważny jest efekt, czyli eliminacja lub znaczne zmniejszenie częstotliwości a przede wszystkim intensywności tych objawów.

Kobiety doświadczające obecnie lub w przeszłości uderzeń gorąca powinny pozostawać pod szczególną opieką kardiologiczną. Wiem, że niewielu lekarzy w tym kardiologów, jest świadomych tego, że objawy naczynioruchowe zwiększają ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych. To nowa wiedza, badania wskazujące na powiązanie objawów naczynioruchowych z ryzykiem chorób układu krążenia istnieją dopiero od kilku lat. Dodatkowo choroby serca od zawsze były uważane za domenę mężczyzn i menopauzalnej kobiecie z objawami wazomotorycznymi trudno się przebić przez to przekonanie.

Ale wiele, w zasadzie najwięcej, możesz zrobić we własnym zakresie. Pilnuj prawidłowego ciśnienia krwi, dbaj o zdrowy profil lipidowy, wylecz insulinooporność, lecz cukrzycę i zajmij się leczeniem uderzeń gorąca zamiast dzielnie z nimi żyć. Dietą i stylem życia wspieraj zdrowie układu krążenia i serca.

Choroby układu krążenia to jest podstawowa przyczyna śmierci dojrzałych kobiet.

Większość kobiet doświadcza problemów i chorób układu sercowo – naczyniowego w siódmej dekadzie życia ale ich rozwój zaczyna się dużo wcześniej, w czwartej i piątek dekadzie naszego życia. Dlatego czas na profilaktykę, na działanie jest teraz.

Dbajmy o siebie aby długo cieszyć życiem, w zdrowiu.

O tym jak dbać o zdrowy układ krążenia po 40ce, w czasie transformacji menopauzalnej piszę obszernie w swojej książce „Menopauza. Instrukcja obsługi”, możesz ją kupić TUTAJ.

Badania: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7

Mogą zainteresować Cię również...

Objawy perimenopauzy – powszechne i mniej znane symptomy menopauzy

Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć?

Duży brzuch w menopauzie – przyczyny i zapobieganie

Artykuł Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Perimenopauza to czas poprzedzający pojawienie się menopauzy. W tym okresie u większości kobiet występuje natężenie uciążliwych objawów menopauzalnych. Perimenopauza może trwać od kliku miesięcy do kilku lat, trudno to przewidzieć. Ostatnia miesiączka, po której przez 12 kolejnych miesięcy nie pojawiło się już krwawienia oznacza menopauzę.

Jednym z często występujących objawów perimenopauzy jest mgła mózgowa. Mówi się nawet o tzw. menopauzalnej mgle mózgowej. Można powiedzieć, że mgła mózgowa to zbiór objawów, które sprawiają, że masz wrażenie, iż twój mózg nie pracuje na pełnych obrotach, wyraźnie odczuwasz, że jest twoja głowa nie pracuje tak jak kiedyś.

Menopauzalna mgła mózgowa to fakt a nie twój wymysł i „przesadza pani”. Ale pamiętaj, że mgła mózgowa to nie demencja. Mgła mózgowa to również nie to samo, co prawdziwa utrata funkcji poznawczych. Jeśli doświadczasz nieprzespanych nocy, uderzeń gorąca, palpitacji serca, nastrojów depresyjnych, to zrozumiałe, że w teście na pamięć czy koncentrację nie wypadniesz śpiewająco.

Jeśli w perimenopauzie stałaś się zapominalska, trudno ci się skoncentrować, wysłowić i po prostu czujesz, że twój umysł stracił szybkość reakcji i ostrość myślenia musisz wiedzieć trzy rzeczy:

• To powszechne w czasie transformacji menopauzalnej. Nie jesteś sama, nie wymyślasz sobie tego, ten objaw nie oznacza, że nie dajesz rady lub, że powinnaś się starać bardziej.
• To mija po menopauzie. Odzyskasz ostrość i klarowność myślenia, bez obaw.
• To nie oznacza, że masz demencję albo, że zmierzasz prostą drogą w tym kierunku.

Czy menopauzalny niedostatek estrogenu powoduje demencję i chorobę Alzheimera kobiet?

Bardzo łatwo wpaść w pułapkę niżej przedstawionego schematu myślenia.

Co jest zgubnego w takim sposobie myślenia?

Kobiece zdrowie to dużo, dużo więcej niż hormony i menopauza. Dlatego trzeba rozszerzyć perspektywę i zastanowić się, co jeszcze oprócz niedoboru estrogenu, może sprawiać, że kobiety są dużo bardziej niż mężczyźni narażone na rozwój choroby Alzheimera u kobiet.

Depresja

Depresja jest bardziej powszechna wśród kobiet. Ryzyko demencji u osób cierpiących na depresję jest ponad dwukrotnie większe.

Odporność

Mężczyźni i kobiety różnią się od siebie odmienną odpowiedzią immunologiczną (genetyka, hormony, czynniki rozwojowe), która ma wpływ min. na funkcjonowanie mózgu, reakcję na stres i może predysponować zarówno do rozwoju depresji jak i demencji.

Nadciśnienie

Badania wykazały, że osoby, u których w średnim wieku (40-64 lat) występowało wysokie ciśnienie krwi, były bardziej narażone na rozwój demencji w późniejszym życiu. Nadciśnienie powoduje zmniejszony dopływ krwi do mózgu, co pozbawia komórki mózgowe tlenu i składników odżywczych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania. Upośledzony przepływ krwi w mózgu jest jednym z objawów charakterystycznych dla choroby Alzheimera.

Nadciśnienie tętnicze (>140/90 mmHg) rozwija się u około 30 do 50% kobiet przed 60. rokiem życia i jego wyraźny wzrost obserwuje się w czasie transformacji menopauzalnej. Co sprzyja tej tendencji? Z pewnością zmiany hormonalne ale też wzrost masy ciała, wzrost zawartości tkanki tłuszczowej, niska aktywność fizyczna w kobiecej dojrzałości.

Dyslipidemia

Dyslipidemia to stan, w którym poziom lipidów (tj. tłuszczów) we krwi jest zaburzony. Zwykle w badaniach widać wtedy zbyt wysoki poziom trójglicerydów oraz cholesterolu LDL (parametry mogą być również zbyt niskie, ale to się obserwuje zdecydowanie rzadziej).

Dyslipidemia zwiększa ryzyko demencji i choroby Alzheimera. Kobiety w średnim wieku są w większym stopniu niż mężczyźni narażone na jej rozwój. W menopauzie gdy zmniejsza się stężenie estrogenu obserwuje się pogorszenie parametrów profilu lipidowego. Ale tak jak w przypadku nadciśnienia, pozostałe wyżej wymienione czynniki czynniki w równym stopniu przyczyniają się do nieprawidłowej gospodarki lipidowej.  

Insulinooporność i cukrzyca typu 2

Badania wskazują, że insulinooporność i cukrzyca typu 2 to istotne czynniki rozwoju choroby Alzheimera. Estrogen uwrażliwia tkanki na insulinę, jego spadek podczas menopauzy sprawia, że stajemy się mniej insulino wrażliwe. Rozwojowi insulinooporności wśród kobiet w okresie około menopauzalnym sprzyja również gromadzenie się tkanki tłuszczowej trzewnej (oplata nasze narządy wewnętrzne). Czy HTM (hormonalna terapia menopauzalna) zmniejsza ryzyko insulinooporności? Tak. Ale HTM nie chroni przed insulinoopornością, jeśli nie dbamy jednocześnie zdrowy styl życia. HTM nie jest niezbędna, aby uniknąć insulinooporności.

Zaburzenia snu

Szacuje się, że długotrwałe zaburzenia snu wśród kobiet w średnim wieku mogą zwiększać ryzyko demencji nawet o 30%.

Nasz mózg w ciągu dnia kumuluje toksyczne białka sprzyjające alzheimerowi. Sen pełni rolę oczyszczającą dla tych złogów białkowych. U osób niedosypiających notuje się ok. 5% zwiększenie szkodliwych złogów białkowych po każdej nieprzespanej nocy.

Zaburzenia snu to niemal flagowy produkt transformacji menopauzalnej. Cierpi na nie ok. 60% dojrzałych kobiet. Zwykle przyczyną są uderzenia gorąca i nocne poty, które występują w nocy utrudniając sen. W takim wypadku HTM jest najskuteczniejszym sposobem na zniwelowanie uciążliwych objawów oraz lepszy sen. Niestety kiepski sen dojrzałych kobiet ma też inne przyczyny (stres, problemy urogenitalne) i jak donoszą badania, dawka estrogenu nie przynosi już tak spektakularnych rezultatów.

Jak należy to rozumieć ten zestaw czynników odpowiadających za wzrost ryzyka rozwoju demencji i choroby Alzheimera?

• Faktem jest, że niski poziom estrogenu w menopauzie przyczynia się do łatwiejszego rozwoju nadciśnienia, dyslipidemii i insulinoporności – czynników, które są dobrze udokumentowane w badaniach jako podnoszące ryzyko demencji i choroby Alzheimera.
• Faktem jest również, że dieta i styl życia w równorzędnym stopniu co spadek estrogenu przyczyniają się do nadciśnienia, dyslipidemii i insulinooporności.
• Menopauzalna i post menopauzalna bezsenność kobiet jest powszechna. Estrogen jest najskuteczniejszy w eliminacji objawów menopauzy, które utrudniają sen, lecz w pozostałych przypadkach nie działa jak pigułka nasenna, czyli nie likwiduje problemu bezsenności.
• Kluczowe dla ograniczenia ryzyka chorób neurodegeneracyjnych jest utrzymanie prawidłowego poziomu lipidów i ciśnienia krwi oraz unikanie insulinooporności, niezależnie od tego czy zrobimy to z pomogą estrogenu w postacie HTM, czy nie.

W innych niż choroba Alzheimera rodzajach demencji udział kobiet i mężczyzn kształtuje się mniej więcej po równo, wiec argument estrogen-demencja raczej nie wytrzymuje uzasadnienia.

Gdyby to menopauza powodowała demencję u kobiet, czy wszystkie kobiety nie cierpiałyby na demencję, a przynajmniej większość?

U 20% kobiet w przyszłości rozwinie się demencja, a to oznacza, że u większości kobiet NIE rozwinie się demencja, a menopauzę przychodzimy wszystkie.

Dziś dzięki nauce wiemy, że mózg jest plastyczny, rozwija w menopauzie systemy kompensacyjne, po menopauzie „uczy się” pracować na oparach estrogenu angażując bardziej niż kiedyś (przed menopauzą) inne obszary mózgu. Nie bój się tego, że (z różnych powodów) nie stosujesz HTM, jeśli dbasz o siebie i kontrolujesz parametry zdrowia metabolicznego.

Czy estrogen w postaci HTM chroni przed demencją i chorobą Alzheimera?

Połączenie mózg-hormony to nowa dziedzina. Badania naukowe w tym kierunku ciągle się rozwijają ale jest dużo niewiadomych.  

Większość badań, która przygląda się relacji estrogen-demencja-choroba Alzheimera to badania obserwacyjne, które mogą wskazywać na pewien trend ale nie można na ich podstawie wyciągnąć wniosków o związku przyczynowo – skutkowym i formułować zaleceń populacyjnych.  Te badania są potrzebne i ciekawe jednak dobrze, aby ich wyniki znalazły potwierdzenie w badaniach kontrolnych. Wyniki dostępnych badań obserwacyjnych są w tej mierze bardzo niejednorodne, mieszane i niejednoznaczne. To niestety sprzyja tzw. „cherry picking” co robi wielu influesnerów menopauzalnych, wybierając poszczególne badania, które pasują do promowanej narracji, pomijając te, które pokazują inne rezultaty.

Badania kontrolne, które znamy, których wiarygodność jest większa, zostały przeprowadzone kobietach po menopauzie. Brakuje badań gdzie stosowanie HTM rozpoczęto przed menopauzą, w perimenopauzie.

Dostępne badania kontrolne wykorzystują różne rodzaje HTM, co utrudnia porównywanie wyników i wnioskowanie na ich podstawie. Czy estrogen + progestron dadzą takie same rezultaty jak tylko estrogen? I czy lepiej chroni przed demencją estrogen podawany drogą doustną, w plastrach, żelu? Tego nie wiemy.

Większość badań kontrolnych wykazała brak korzyści tj. poprawy funkcji poznawczych i pamięci w efekcie stosowania HTM.

Badanie WHI Memory Study prowadzone w latach1995-2002 wśród grupy kobiet 50-55 lat wykazało brak korzyści, jeśli chodzi o zmniejszenie ryzyka demencji.  U kobiet, które rozpoczęły terapie po 65 roku życia zanotowano zwiększone ryzyko demencji.

Kto jednak zyska ochronę przed demencją dzięki HTM?

Jak wynika z danych przedstawionych na dorocznym spotkaniu The Menopause Society 2023, uderzenia gorąca mogą być wczesnym wskaźnikiem choroby Alzheimera u kobiet w okresie menopauzy, zwłaszcza gdy występują podczas snu.

Objawy naczynioruchowe w menopauzie (uderzenia gorąca, nocne poty, zawroty głowy, palpitacje serca, zaburzenia snu) są powiązane z problemami z pamięcią oraz zmianami w strukturze i funkcjonowaniu mózgu w obszarach związanych z ryzykiem rozwoju demencji.

Naukowcy zaobserwowali mechanizm, dzięki któremu uderzenia gorąca i nocne poty mogą wpływać na rozwój demencji i innych chorób neurologicznych (np. udaru). Na podstawie tego badania nie można stwierdzić, że uderzenia gorąca i nocne poty powodują demencję. Jednak ich identyfikacja jako czynnika, który może się do rozwoju demencji przyczynić oznacza, że trzeba je leczyć zamiast „przeczekiwać” i traktować jedynie w kategoriach dokuczliwości utrudniającej codzienne funkcjonowanie. Coraz więcej badań wskazuje, że nieleczone objawy naczynioruchowe kobiet w menopauzie mogą powodować inne problemy zdrowotne w przyszłości.

Intensywne uderzenia gorąca, szczególnie w nocy mogą zwiększać ryzyko demencji ale z drugiej strony hormonalna terapia menopauzalna, która służy ich złagodzeniu jednocześnie zmniejsza to ryzyko. A zatem można pokusić się o stwierdzenie, że HTM w przypadku uderzeń gorąca i nocnych potów może odegrać rolę ochronną przed demencją.

Kolejną grupą, która może odnieść korzyści z HTM w odniesieniu do demencji i choroby Alzheimera są kobiety z wczesną i przedwczesną menopauzą.  

Metaanaliza badań wykazała, że menopauza występującą w wieku 45 lat lub później to mniejsze ryzyko demencji niż menopauza przed 45 rokiem życia (niezależnie od tego, czy była naturalna czy medyczna).  

Estrogen pełni rolę neuroprotekcyjną, dlatego jeśli go zabraknie zbyt wcześnie może to mieć wpływ na funkcjonowanie mózgu kobiety.  Wykazano, że terapia hormonalna stosowana na wczesnym etapie u kobiet z wczesną menopauzą pomaga zapobiegać zmniejszeniu aktywności kory przedczołowej: zjawisko to obserwuje się we wczesnej demencji.

Renomowane międzynarodowe towarzystwa menopauzalne zalecają stosowanie HTM w profilaktyce demencji u osób z przedwczesną menopauzą i pierwotną niewydolnością jajników oraz przyjmowanie hormonów do średniego wieku menopauzy.

Pytania, na które nie znamy odpowiedzi

• Czy estrogen w postaci HTM ma taki sam wpływ na mózg jak estrogen wytwarzany przez nasz organizm?
• Czy jeśli kobieta latami cierpi na zaburzenia snu, chronicznie nie dosypia, to czy ten czynnik nie przyczyni się ewentualnego rozwoju demencji bardziej niż niski estrogen? Podobnie w przypadku nadciśnienie, dyslipidemiii i insulinooporności?
• Wg. badań większa liczba uderzeń gorąca podczas snu jest powiązana ze zwiększonym ryzykiem choroby Alzheimera. Czy jeśli kobieta poradzi sobie z nimi za pomocą HTM lub innych preparatów np. roślinnych to czy w obydwu przypadkach wpływ na ryzyko demencji będzie takie samo?
• Wczesna menopauza jest związana z większym ryzykiem wystąpienia demencji w późniejszym wieku. Z drugiej strony coraz częściej podkreśla się podłoże autoimmunologiczne występowania przedwczesnej menopauzy. Który z tych dwóch czynników odgrywa większą rolę w rozwoju demencji?
• Stulatki z Okinawy to kobiety żyjące jeszcze długo po menopauzie i jednocześnie bez demencji, bez choroby Alzheimera. Nie stosują HTM. Jak im się udaje zachować sprawność umysłu bez podbicia estrogenu?

Zalecenia prestiżowych organizacji menopauzalnych odnośnie HTM i demencji

The Lancet (niezależne, prestiżowe, recenzowane, naukowe czasopismo medyczne o wysokich standardach) opublikował 31 lipca 2024 roku dokument „Zapobieganie demencji, interwencja i opieka: raport stałej Komisji Lancet za rok 2024” (tłumaczenie własne), w którym czytamy „ Ogólnie nie jest jasny związek przyczynowo-skutkowy HTM i ryzyka demencji. Istnieją pewne dowody, że terapia wyłącznie estrogenowa, długi czas leczenia i starszy wiek w chwili rozpoczęcia HTM mogą się zwiększyć ryzyko demencji”. Ostatecznie The Lancet w swoim raporcie nie zaleca stosowania terapii hormonalnej w celu zapobiegania demencji. Terapia hormonalna jest doskonała w przypadku wielu problemów związanych z menopauzą ale jest zbyt wiele znaków zapytania, aby doradzać przyjmowanie estrogenów w celu zapobiegania chorobie.

Doktor Lisa Mosconi, naukowczyni specjalizujące się menopauzalnych mózgach, w swojej najnowszej książce The Menopause Brain pisze: „Na razie, w obliczu braku bardziej ostatecznych ustaleń, nie zaleca się stosowania HTM w celu zapobiegania lub leczenia zaburzeń funkcji poznawczych lub demencji” (2024).

Wspólne stanowisko Brytyjskiego Towarzystwa Menopauzy, Królewskiego Kolegium Położników i Ginekologów oraz Towarzystwa Endokrynologicznego: „Należy zapewnić kobiety, że jest mało prawdopodobne, aby HTM zwiększała ryzyko demencji lub miała szkodliwy wpływ na funkcje poznawcze u kobiet rozpoczynających HTM przed 65 rokiem życia. Nie należy jednak rozpoczynać HTZ w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia otępienia u kobiet w okresie menopauzy. Zalecenia krajowe i międzynarodowe nie zalecają stosowania HTM w pierwotnej lub wtórnej profilaktyce demencji. (2022)

The Menopause Society: „Wobec braku bardziej ostatecznych ustaleń, nie zaleca się terapii hormonalnej w żadnym wieku w celu zapobiegania lub leczenia pogorszenia funkcji poznawczych lub demencji. (2022)

PODSUMOWANIE

Nie chodziło mi w tym wpisie o to, aby zniechęcić do HTM, absolutnie nie. Sama ją stosuję. Hormonalna terapia menopauzalna jest świetnym środkiem w leczeniu różnych, uciążliwych objawów menopauzy, pomaga chronić zdrowie kości, ułatwia dbanie o parametry metaboliczne.

Jednak HTM, estrogen nie jest sposobem na prewencję demencji. Sam estrogen nie chroni przed chorobą Alzheimera. Ważne jest aby to dobrze zrozumieć.  

Promowanie przekazu „twój mózg potrzebuje estrogenu aby uciec przed demencją”  utrwala przekonanie, że estrogen jest kluczem do ochrony mózgu. I chociaż nikt nie poddaje w wątpliwość znaczenia estrogenu dla prawidłowego funkcjonowania mózgu, to jak widać chociażby z mojego artykułu, tych kluczy mamy wiele i żaden z nich nie jest ważniejszy od innego.

Po drugie, hasła w stylu „potrzebujesz estrogenu, jeśli nie chcesz chorować na Alzheimera” odwracają uwagę od innych, dobrze udokumentowanych sposobów na dbanie o mózg, które są świetną prewencją chorób neurodegeneracyjnych: dieta w stylu śródziemnomorskim, dużo ruchu, budowa masy mięśniowej, dobry sen, umiejętne zarządzanie stresem, odstawienie alkoholu i palenia, rytm dnia zgodny z prawami natury, serdecznie relacje z ludźmi, stymulacja mózgu poprzez uczenie się nowych rzeczy, zdobywanie nowych doświadczeń, radość z małych rzeczy.

Na potrzeby artykułu wykorzystałam materiały i badania przestawione i omówione na corocznych zjazdach The Menopause Society 2023 i 2024.

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć? pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Objawy perimenopauzy – powszechne i mniej znane symptomy menopauzy pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Menopauza to słowo parasol, pod którym kryje się wszystko co jest z menopauzą związane, głównie jej symptomy i czas ich trwania. Menopauza to tak naprawdę ostatnia w życiu miesiączka kobiety. Trudno ją przewidzieć a o tym, że to była ostatnia w życiu menstruacja dowiesz się dopiero wtedy, gdy od ostatniego krwawienia minęło 12 miesięcy. Wtedy jesteś w stanie postmenopauzy.

W pytaniu “jakie badania na menopauzę” kryje się najczęściej potrzeba potwierdzenia czy objawy, które ci towarzyszą (np. zmiany nastrojów, uderzenia gorąca, suchość pochwy, kłopoty z pamięcią, bóle stawów itd) to objaw zbliżającej się menopauzy czy może to symptomy jakiejś dolegliwości czy choroby. 

Czego dowiesz się z badań hormonalnych?

Badania hormonalne nie potwierdzają perimenopauzy (transformacji menopauzalnej). Z badań hormonalnych może się dowiedzieć, że jesteś przed lub po menopauzie. 

Zwróć uwagę, że w wynikach testów hormonalnych nie ma pozycji “perimenopauza” czy “transformacja menopauzalna”. Jest tylko stan “po menopauzie”. Tak naprawdę ten moment możesz określić sama. Jeśli od twojej ostatniej miesiączki upłynęło 12 miesięcy, to oznacza, że jesteś już po menopauzie.

Generalna zasada jest następująca – wraz ze zbliżaniem się do menopauzy estradiol będzie niski a FSH (hormon folikulotropowy produkowany przez przysadkę mózgową) wyższy. 

FSH

Potwierdzenie menopauzy a właściwie postmenopauzy nie może się odbyć bez oznaczenia poziomu FSH. Jego poziom wzrasta, kiedy kobieta wchodzi w okres okołomenopauzalny. Po menopauzie poziom tego hormonu wynosi zazwyczaj >30 IU/l.

Estradiol

Obniżenie estradiolu możemy odczuć w postaci tzw. mgły mózgowej, problemów z pamięcią i koncentracją, obniżonego libido, utraty jędrności skóry. Niski poziom estradiolu to również uderzenia gorąca, kłopoty ze snem, nadmierna potliwość (szczególnie w nocy), suchość pochwy oraz oponka tłuszczowa w talii. 

Progesteron

Innym hormonem, którego stężenie w organizmie spada w menopauzie to progesteron. Na menopauzę wskazuje wynik progesteronu w granicach 0,07-1,25 ng/ml. Obniżenie progesteronu w okresie menopauzy może powodować wahania nastrojów, stany depresyjne czy problemy z żyłami. Niski poziomu progesteronu często powoduje zatrzymanie wody w organizmie.

LH

Hormonem, którego poziom wzrasta w okresie menopauzy jest LH (hormon luteotropowy wydzielany przez przysadkę mózgową) Poziom tego hormonu w surowicy krwi lub moczu jest uzależniony od wieku i fazy cyklu, a jego poziom wzrasta w okresie przekwitania. Po okresie menopauzy wynosi zazwyczaj 42-188 IU/l.

Kiedy lekarz zleci badania hormonalne

Po 45 roku życia nie ma konieczności wykonywania  badań hormonalnych dla potwierdzenia faktu, że zbliżasz się do menopauzy i nie bądź zdziwiona jeśli lekarz odmówi ci ich zlecenia. Diagnozę o tym, że jesteś w transformacji menopauzalnej lekarz stawia na podstawie twojego wieku oraz objawów z jakimi się borykasz.

Okres transformacji menopauzalnej to jest czas bardzo silnych wahań hormonów, wyniki badań mogą się znacznie różnić dzień do dnia. Wyniki z przypadkowego dnia niewiele mówią o twoim statusie menopauzalnym.

Jeśli akurat na podstawie badań hormonów okaże się, że masz niski estradiol i wysokie FSH nie zawsze to będzie oznaczać że jesteś po menopauzie. Takie wyniki  mogą się pojawić np. w czasie kiedy ominęłaś, jeden czy dwa cykle mentruacyjne. Po tym czasie miesiączki mogą znowu powrócić.

Dodatkowo poziom FSH, LH i estradiolu najlepiej wykonać w 3-5 dniu cyklu miesiączkowego. Poziom progesteronu sprawdza się około 21. dnia cyklu. Jeśli twój cykl menstruacyjny zaczyna się zmieniać, trudno jest dobrze określić odpowiedni dzień na wykonanie badań hormonalnych.

Z potwierdzeniem transformacji menopauzalnej jest trochę tak jak, jakbyś oczekiwała badań hormonalnych na potwierdzenie procesu dojrzewania dziewczynki. Jeśli dziewczynka ma 11-12 lat, zaczynają jej rosnąć piersi, zaokrąglają lają się biodra i pojawiają się włosy łonowe, oczywistym jest, że wchodzi w okres dojrzewania i nie potrzeba na to żadnych badań hormonalnych. To jest naturalny, oczekiwany etap rozwoju kobiety. 

Podobnie jest z kobietą po 45 r.ż., która zgłasza się do ginekologa z objawami menopauzalnymi. 

Wykonanie badań hormonalnych na tym etapie ‘aby sprawdzić’ nie wniesie nic nowego do diagnozy. Badania hormonalne nie dają informacji na temat postępu lub rozwoju twojej transformacji menopauzalnej. Nie dowiesz się z nich, kiedy możesz spodziewać się ostatniej menstruacji.

Pamiętaj też, że jeśli rozważasz hormonalną terapię menopauzalną nie potrzebujesz przed jej zastosowaniem oznaczyć poziomu hormonów. Dawki hormonalnej terapii menopauzalnej nie dobiera się na podstawie poziomu hormonów.

Kiedy warto zrobić badania hormonalne?

Jeśli jesteś przez 40 r.ż. (przedwczesne wygasanie czynności jajników, tzw. przedwczesna menopauza) lub przed 45 r.ż. (wczesna menopauza) lekarz zwykle zleca badania hormonalne na potwierdzenie/wyklucznie menoapuzy.

Przedwczesna menopauza dotyczy 1% kobiet poniżej 40 r.ż., a wczesna 5% kobiet poniżej 45 r.ż. Nie można być za młodą na menoapuzę i nie powinnaś tego usłyszeć od lekarza.

W jednym i drugim przypadku zgłaszasz się do ginekologa ponieważ niepokoją cię różne symptomy, ale są to tzw. objawy niespecyficzne np. ogólne złe samopoczucie, zmęczenie, przybieranie na wadze, problemy z koncentracja i pamięcią, bóle stawów, nieregularne miesiączki itp. Takie objawy to może być menopauza ale mogą one oznaczać jakąś inną chorobę czy dolegliwość (np. choroby tarczycy, niedobór żelaza i ferrytyny, depresja).

Lekarz może i powinien zlecić oprócz rutynowych badań krwi również badania hormonalne aby upewnić się, że objawy z którymi przychodzisz kobieta nie są związane na przykład z wcześniejszą menopauzą.  

A co z kobietami które właściwie przez całe dorosłe życie miały nieregularne miesiączki? Jak wtedy stwierdzić czy obecna nieregularność menstruacyjna to stary schemat czy może bardziej dotyczy transformacji menopauzalnej? W takim wypadku istotna jest ocena na podstawie objawów.

Wkładka wewnątrzmaciczna oraz tabletki antykoncepcyjne – jak poznać czy jestem w menopauzie

Jeśli używasz spirali np. popularnej Mireny i w związku z tym nie miesiączkujesz lub tylko lekko plamisz, trudno stwierdzić, czy brak miesiączkowania to efekt menopauzy czy wkładki. Podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej w postaci tabletek pojawiają się krwawienia z odstawienia, a nie naturalne miesiączki, i dlatego nie jest możliwe stwierdzenie, kiedy pojawi się menopauza. Jednym sposobem, aby się o tym przekonać, jest odstawienie na kilka miesięcy tabletek a w przypadku spirali, jej usunięcie.

Co jednak jeśli po prostu chcesz wiedzieć czy twoje objawy są związane z transformacją menopauzalną czy może z jakąś chorobą?

Dobrze jest przyjąć zasadę domniemania niewinności wobec menopauzy a więc założyć, że to nie transformacja menopauzalna w pierwszej kolejności jest odpowiedzialna za twoje problemy ze zdrowiem.

Dlaczego?

Po pierwsze dlatego, że w wielu przypadkach zakładając, że to transformacja menoapuzalna jest odpowiedzialna za twoje złe samopoczucie, bierzesz swoje symptomy “na przeczekanie” co niepotrzebnie opóźnia właściwą diagnozę. 

Po drugie, jeśli chcesz wybrać się do ginekologa aby pomógł w walce z uciążliwymi objawami menopauzy, dobrze jest mieć zrobione podstawowe badania, które wykluczają inne bardzo powszechne przyczyny złego samopoczucia dojrzałych kobiet. Idąc do lekarza z podstawowymi badaniami, skracasz czas diagnostyki i szybciej możesz uzyskać pomoc.

Warto w tym celu zrobić badania: panel tarczycowy, żelazo i ferrytynę, witaminę D3, poziom glukozy.

PODSUMOWANIE

• Po 45 r.ż. nie ma konieczności wykonywania badań hormonalnych w celu potwierdzenia transformacji menoapuzalnej. Można wykonać takie badania aby potwierdzić stan postmenoapuzalny.
• Perimenoapuzę, transformację menopauzalną lekarz ginekolog potwierdzi na podstawie wywiadu medycznego uwzględniając twój wiek i objawy, z którymi się zgłosiłaś.
• Przed 45 r.ż. badania hormonalne zlecenie badań hormonalnych pomagają stwierdzić, czy twoje objawy to wynik wcześniejszego wejścia w transformację menopauzalną czy też są związane z jakąś chorobą czy dolegliwością.
• Apteczne testy menopauzalne mają słabą wartość diagnostyczną.

.

.

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Czy to menopauza? Badania hormonalne na potwierdzenie menopauzy pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Niedawno przyglądałam się firmie, która sprzedaje domowe urządzenia do sauny waginy wraz z kompletem ziół w zależności od dolegliwości.

Co to jest waginalna sauna (nasiadówka)?

Dostajesz coś co przypomina kształtem nocnik dla dorosłych. Wcześniej zaparzasz w nim porcję ziół w zależności od potrzeb twojej waginy. Siadasz, okrywasz się szczelnie ręcznikiem (albo czym chcesz) i siedzisz tak od 20 do 60 minut (w zależności od producenta i zaleceń).

Skuteczność to nie jest moje drugie imię

Firma zachwala rytuał „Inspirowany tradycją, z naturą w sercu. Od wieków udowodniono, że gorące napary ziołowe są korzystne dla zdrowia pochwy. Odkryj, co może zrobić dla Ciebie moc ciepłej pary.” Czyli marketingowo na piątkę z plusem.

I tu zaczynają się budzić moje wątpliwości.

Waginalnym saunom już na samym początku towarzyszy złe założenie, że obszar od warg sromowych do macicy to siedlisko toksyn i nieczystości i należy je oczyszczać. Tak nie jest. Gdyby to była prawda, jakim cudem plemnik zdołałby przebyć śmiercionośną drogę i zagnieździć w jamie macicy.

„Od wieków udowodniono” – no właśnie i tyle o dowodach na stronie firmy. Dowodów brak, nie ma ani jednego, a moc gorącej pary może co najwyżej podrażnić niezwykle delikatną skórę warg sromowych, zaburzyć jej naturalne pH oraz zniszczyć mikroflorę pochwy.

Wagina nie sięga do pęcherza

Waginalna sauna ma przynosić następujące korzyści:

• redukcja zespołu napięcia miesiączkowego
• likwidacja nieprzyjemnego zapachu
• przywracanie naturalnego pH
• poprawa flory bakteryjnej pochwy
• ulga w przypadku suchości pochwy
• ulga w bólu np. przy endometriozie
• zwiększenie doznań medytacyjnych
• relaks i wyostrzenie zmysłów
• zwiększenie libido
• pomoc w infekcjach intymnych
• regulacja cykli miesiączkowych
• pokonanie infekcji drożdżakowych i bakteryjnych pochwy

Na każdą dolegliwość inny zestaw ziół.

Zbyt piękne, aby było prawdziwe? Bo takie właśnie jest.

Srom ma cienką, delikatną skórę i para może go bardzo łatwo podrażnić. Ponadto narażanie waginy na parę i wyziewy ziołowe może zaburzać naturalne pH i sprzyjać rozwojowi zakażeń bakteryjnych i infekcji właśnie poprzez nagrzewanie i rozpulchnianie.

Para dosięga jedyne zewnętrznych części pochwy. Nie jest w stanie dotrzeć do szyjki macicy i samej macicy, nie mówiąc już o pęcherzu.

Wagina świetnie radzi sobie ze swoją florą bakteryjną, nie wymaga żadnej dodatkowej interwencji, jest organem samo oczyszczającym się. Bakterie znajdujące się w pochwie działają w harmonii i interwencja w postaci sauny, parówki czy środków do higieny intymnej zaburza ten balans.

Wagina ma kwaśne środowisko pomiędzy 3.8 a 4.5 pH (podobne do soku pomidorowego). Ten przedział pH zabezpiecza nas przez infekcjami i zakażeniami. Nie potrzebujemy żadnych wzmacniaczy w postaci domowej sauny.

Temat jest coraz bardziej medialny za sprawą celebrytów (bo przecież nie ginekologów). Istnieje badanie opisujące przypadek 62-letniej kobiety, która doznała oparzeń drugiego stopnia po parowaniu pochwy w celu zmniejszenia wypadania pochwy.

Tradycyjne nie znaczy przyjazne, szczególnie kobietom

Nie zachłystujmy się bezrefleksyjnie odwołaniem do tradycji i odległych czasów, szczególnie z kobiecego punktu widzenia. Dawniej być może stosowano nasiadówki waginalne, ale głównie z tego powodu, że nie było bardziej skutecznej metody radzenia sobie z infekcjami pochwy. Wiemy o nich tylko tyle, że były a nie że działały.

Jeszcze w dzisiejszych czasach w krajach afrykańskich praktykuje się tzw. seks na sucho (ang. dry sex) czyli stosunek seksualny bez nawilżania pochwy. W tym celu kobiety stosują sauny (nasiadówki) ze zbioru ziół i roślin do osuszania i obkurczania pochwy.  To uszkadza tkankę pochwy i ułatwia rozprzestrzenianie się chorób przenoszonych drogą płciową. Robi się to, aby pochwa była ciaśniejsza i zwiększała tarcie – i rzekomo przyjemność – mężczyzny, nie kobiety.

Pamiętajmy, że menstruacja budziła mizoginistyczną niechęć i obrzydzenie w facetach i za ich sprawą w wielu rejonach świata kobiety były wyłączane z życia publicznego w czasie krwawień, uważane za nieczyste. Czy wzorem tego zaczniemy organizować wyjazdowe kolonie menstruacyjne? Czy raczej omijamy ten temat, bo trudno na tym zbudować pseudo pozytywną narrację dla kobiet i najzwyczajniej w świecie zarobić.

Pojawiają się głosy, że w niektórych regionach świata ciągle stosuje się „naturalne metody” dbania o waginę w postaci parówek waginalnych w celach leczniczych. Są to zwykle rejony świata, gdzie pozycja kobiety jest wyjątkowo niska w hierarchii społecznej a na ginekologa i pomoc medyczną w promieniu 100 km kobieta nie ma co liczyć. W tych rejonach kobiety być może robią parówki ziołowe waginy, bo nie mają wyjścia. Ale mam przeczucie graniczące z przekonaniem, że z pocałowaniem w rękę zadowoliłyby się tak wzgardzaną przez nas „medycyną konwencjonalną” i łyknęły tabletkę, żeby już przestało boleć czy swędzieć.

Podsumowanie

Jeśli doświadczasz świądu, nieprzyjemnego zapachu i wydzielin z pochwy, suchości pochwy, cierpisz z powodu endometriozy czy podejrzewasz zakażenie zgłoś się do lekarza. Przy okazji możesz się przekonać co ginekolodzy sądzą o waginalnych saunach.

Bibliografia 1, 2, 3, 4,

Mogą zainteresować Cię również...

Sprawny mózg będzie potrzebny jeszcze długo po 40ce i jak mu pomóc dietą?

Ze zmarszczkami ci nie do twarzy? Postaw na witaminę C

Chcesz powstrzymać zmarszczki i mieć dobry wzrok? Postaw na karotenoidy.

Artykuł Sauna (nasiadówka) waginalna. Co to jest i dlaczego nie powinnaś tego robić pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Po 40ce możesz odczuwać trudne do uchwycenia objawy menopauzy: czujesz się nieswojo, masz wrażenie że coś się dzieje w twoim organizmie ale nie potrafisz tego do końca określić, masz wrażenie że nie jesteś sobą, zaczęłaś bardziej nerwowo odbierać otoczenie lub może stałaś się bardziej wrażliwa. Czy to już menopauza?

Możesz też zauważyć bardzo typowe, znane objawy: nieregularność w dotychczasowym rytmie menstruacji, uderzenia/fale gorąca, zmiany nastrojów, palpitacje serca, nocne pocenie się.

Często powielanym mitem jest przeświadczenie, że dopóki menstruujesz to nie możesz być w trakcie transformacji menopauzalnej. To nieprawda. Objawy menopauzalne możesz mieć nawet kilka lat a ustanie miesiączkowania to ostatni z objawów przejścia przez menopauzę. Co więcej, u części kobiet, objawy menopauzalne utrzymują się również w postmenopauzie.

Wszystkie te objawy (a prawdę mówiąc o wiele więcej) to znak, ze wchodzisz w perimenopauzę, czyli okres bezpośrednio poprzedzający ostatnią menstruację (czyli technicznie menopauzę). Perimenopauza może trwać od kilku miesięcy do 2-4 lat, to sprawa bardzo indywidualna.To właśnie w perimenopauzie doświadczamy najsilniej objawów tranformacji menopauzalnej.

Czas przygotować się do kolejnego etapu dojrzałej kobiecości.

Co możesz zrobić aby upewnić się czy to perimenopauza?

1. Lista objawów/symptomów

Zastanów się jakie masz symptomy, zbierz je razem, obserwuj czy się nasilają, czy powtarzają się w określonych dniach cyklu itd. To ważne abyś znała swoje ciało. Pobierz listę 42 objawów perimenopauzy aby ułatwić sobie to zadanie.

Wiele objawów menopauzy jest dobrze znanych i powszechnie powiązanych z perimenoapuzą ale większość to objawy, o których być może nie słyszałaś, nikt z twojej rodziny ani znajomych ich nie miał więc wydaje ci się że to nie perimenopauza. Warto ‘przejrzeć się’ w tej liście. Ta checklista bardzo ci pomoże podczas wizyty lekarskiej. Idealnie byłoby gdybyś mogła zapisywać objawy wraz z ich natężeniem na przełomie kilku tygodni lub miesięcy. 

2. Historia zdrowotna

Zrób na kartce krótką historię swojego życia z punktu widzenia zdrowia i hormonów.  Przypomnij sobie kiedy menstruowałaś po raz pierwszy, jak przebiegały menstruacje, czy cierpiałaś na zespół napięcia miesiączkowego, czy miałaś migreny podczas okresów itp. Niektóre z tych czynników mogą mieć mieć znaczenie z punktu widzenia intensywności odczuwanych symptomów.

3. Badania na potwierdzenie menopauzy

Jeśli jesteś po 45 roku życia i masz objawy menopauzalne nie bądź zdziwiona jeśli lekarz nie zlecił badań hormonalnych w celu potwierdzenia perimenopauzy.  Kluczowe znaczenie w diagnostyce menopauzy mają twoje objawy w powiązaniu z datą urodzenia. Dzieje dzieje się tak z tego powodu, że w okresie perimenopauzy hormony są bardzo niestabilne. Nie bez powodu mówi się o “burzy hormonalnej”. Poziom hormonów ulega silnych fluktuacjom nie tylko z dnia na dzień ale nawet kilkukrotnie w ciągu dnia. Dlatego poleganie jedynie na wyniku badań hormonalnych w celu diagnostyki menopauzy nie ma wielkiej wartości diagnostycznej.

Jeśli jesteś przed 45 rokiem życia, nawet przed 40 tką i masz objawy menopauzalne lekarz najprawdopodobniej zleci badania hormonalne (zwykle powtórzone, po to aby mieć pewność) oraz dodatkową diagnostykę. Menopauza w okolicach 40tki wcale nie jest taką rzadkością (dotyczy ok. 1% kobiet) ale jest trochę mniej prawdopodobna, stąd potrzeba dodatkowych badań. Dodatkowo objawy perimenopauzy mogą maskować inne problemy zdrowotne, które manifestują się bardzo podobnymi symptomami, np. kłopoty z tarczycą, anemia z niedoboru żelaza, insulinooporność czy depresja lub … ciąża. Aby mieć pewność czy wchodzisz we wcześniejszą menopauzę czy twoje złe samopoczucie ma inne podłoże konieczna jest bardziej szczegółowa diagnostyka.

4. Lista badań

Test na menopauzę z apteki – ten test może dawać tzw. wynik fałszywie ujemny. Oznacza to, że z testu może wynikać że to nie perimenopauza ale w rzeczywistości już jesteś w tej fazie. To może być efekt wahań hormonów w perimenopauzie, który niepotrzebnie uśpi twoja czujność i opóźni właściwą diagnozę.

Badania hormonalne “na menopauzę”

Aby sprawdzić czy kobieta jest w okresie menopauzy wykonuje się oznaczenie hormonów przysadki mózgowej (hormon folikulotropowy FSH i hormon luteotropowy LH) oraz hormonów jajników (estradiol i progesteron). Poziom FSH, LH i estradiolu najlepiej wykonać w 3-5 dniu cyklu miesiączkowego. Poziom progesteronu sprawdza się około 21. dnia cyklu.

5. Wizyta u ginekologa

WIzyta u ginekologa to etap pożądany i niezbędny jeśli chcesz się upewnić czy masz perimenopauzę i włąściwie się sobą zaopiekować.

• Zanim zapiszesz się do lekarza ginekologa zorientuj się czy w twojej miejscowości będziesz miała dostęp do lekarza, który specjalizuje się/oferuje zajmowanie się menopauzą. Listę lekarzy zajmujących się menopauzą znajdziesz np. na mamenolife.com Informacja o tym że ginekolog zajmuje się menopauzą stwarza większe szanse na to, że lekarz jest na bieżąco z najnowszymi badaniami dotyczącymi leczenia menopauzy, diagnostyki, hormonalnej terapii zastępczej i metod naturalnych.
• Zabierz na wizytę swoją Listę 42 objawów perimenopauzy. Dzięki temu będziesz spokojna, że o niczym nie zapomnisz
• Zapytaj lekarza o to jaki jest kolejny krok w twojej sytuacji np. dodatkowe badania, inny specjalista, co poleca aby poprawić jakość twojego codziennego życia.  Niezależnie od tego czy lekarz zaproponuje hormonalną terapię menopauzalną czy naturalne metody łagodzenia objawów menopauzy zawsze pytaj DLACZEGO.  Masz prawo i musisz wiedzieć z jakiego powodu jakiś sposób postępowania jest zalecany w twojej sytuacji. Będziesz wtedy spokojniejsza i pewna, że uzyskałaś właściwą pomoc i zrozumienie.

Podsumowanie

Czas perimenopauzy to świetna okazja aby zajrzeć w głąb siebie i to w sensie dosłownym, nie warto tego odkładać na inną okazję.

Transformacja menopauzalna zbiega się w czasie z dość intensywnym czasem w życiu kobiety. To czas kiedy jesteśmy zestresowane i przemęczone.  Pracujemy na pełnych obrotach, często dochodzi opieka nad starszymi rodzicami, w domu dorastają nastolatki, być może są jeszcze młodsze dzieci, w związku nie zawsze jest kolorowo – to wszystko wraz z burzą hormonalną i zmianami w organizmie kobiety sprawia że możesz poczuć się przytłoczona. Łatwo wtedy zapomnieć, że może być inny powód gorszego samopoczucia – perimenopauza.

Mogą zainteresować Cię również...

Dieta w okresie menopauzy

Duży brzuch w menopauzie – przyczyny i zapobieganie

Soczewica – 5 najlepszych przepisów

Artykuł Czy to menopauza? 5 kroków, aby się przekonać czy jesteś w perimenopauzie pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Zmiany hormonalne i brzuch menopauzalny

Jednym z działań estrogenu jest odkładanie tłuszczu na biodrach. Im bliżej menopauzy, tym estrogenu mniej i odkładanie się tłuszczu przesuwa się z bioder i ud do brzucha, co powoduje powiększoną talię. Często dzieje się to bez przybierania na wadze — bardziej chodzi o redystrybucję tkanki tłuszczowej.

Jeśli we wczesnej młodości miałaś kształt gruszki jako dojrzała kobieta zyskasz kształt jabłka. To normalne i mechanizm zmiany rozłożenia tkanki tłuszczowej przez estrogen jest poza nasza kontrolą.

Przewlekły stres karmi tłuszcz brzuszny

Przewlekły stres to czynnik, nad którym w dużej mierze mamy kontrolę. Tłuszcz brzuszny zawiera receptory dla kortyzolu, głównego hormonu stresu naszego organizmu.

Kortyzol jest wytwarzany głównie w korze nadnerczy (ale nie tylko), a jego najważniejszą funkcją jest podnoszenie poziomu glukozy we krwi w sytuacjach stresowych. Dowiedziono, że chronicznie podwyższony poziom hormonu stresu skutkuje nadmiernym odkładaniem tłuszczu w dolnej części brzucha, na karku oraz na twarzy.

Ciągłe odczuwanie stresu przyjęto w zasadzie za normę w dzisiejszych czasach, ale to nie znaczy, że jest zdrowe.

Aby zapanować nad długo utrzymującym się wzrostem kortyzolu, rób wszystko, co działa, aby zwolnić i odstresować się: odłącz się, oddeleguj, medytuj, rozciągaj się i zrelaksuj, rób ćwiczenia oddechowe. Świetnie sprawdzają się kilkuminutowe przerwy w ciągu dnia, w czasie którym oderwiesz umysł od stresujących sytuacji.

Pamiętaj, że stres to nie tylko napięta, nerwowa sytuacja. Stresem dla organizmu jest również stan zapalny.

Transformacja menopauzalna to czas bardziej uważnej troski, wyczulenia na sygnały płynące z organizmu, warto się w nie wsłuchać. Zadbaj o zdrowe jelita, zbadaj tarczycę, zrób badania w kierunku insulinooporności.

Problemy te mogą nie wywoływać objawów, dopóki nie dojdzie do menopauzy, więc dobrym pomysłem jest, aby każda kobieta przechodząca menopauzę sprawdziła czynność tarczycy, w tym przeciwciała tarczycowe, zwłaszcza jeśli w rodzinie występowały problemy z tarczycą.

Insulinooporność i menopauza

Insulinooporność przyczynia się do przyrostu tkanki tłuszczowej na brzuchu w czasie menopauzy. Zmniejszona ilość estrogenu zwiększa ryzyko insulinooporności, ponieważ estrogen uwrażliwia tkanki na insulinę.

Jeśli twoje receptory insulinowe stały się mniej wrażliwe na insulinę, możesz mieć wyższy poziom cukru we krwi a co za tym idzie zwiększone ryzyko cukrzycy i problemów sercowo-naczyniowych. Przewlekły stres i tłuszcz brzuszny sprzyjają insulinooporności.

Dobra wiadomość jest taka, że ​​możesz zapobiegać insulinooporności. Trening siłowy w celu budowy mięśni przyspiesza metabolizm i uwrażliwia receptory insulinowe, pomagając schudnąć. Do tego dieta z niskim indeksem glikemicznym i ograniczoną ilością węglowodanów.

Wysypiaj się, aby schudnąć i mieć mniejszy brzuch

Kłopoty ze snem dotyczą nawet do 60% kobiet w okresie menopauzy.  Przewlekły deficyt snu – niezależnie od przyczyny – sprzyja przybieraniu na wadze. Wynika to w dużym stopniu z wpływu snu na dwa hormony regulujące apetyt. Kiedy śpisz wystarczająco długo, twoje ciało uwalnia leptynę, hormon kontrolujący apetyt. Brak wystarczającej ilości snu oznacza większe uwalnianie greliny, hormonu pobudzającego apetyt, który dosłownie sprawia, że ​​masz ochotę na niezdrowe jedzenie.

Możesz się obwiniać za brak silnej woli, gdy w rzeczywistości to chemia twojego ciała utrudnia zdrowe odżywianie i kontrolowanie łaknienia i sytości. O dobry, zdrowy sen warto powalczyć.

Bądź aktywna na co dzień, buduj masę mięśniową

Transformacja menopauzalna, którą ciężko przechodzisz sprawia, że nie tryskasz energią, jesteś nie wyspana i nie możesz się zmobilizować do codziennych czynności, a co dopiero do sportu.

To zrozumiałe, ale jednocześnie bezlitosne pod względem matematyki dietetycznej. Im mniej się ruszasz, tym mniej spalasz kalorii.

Im mnie jesteś aktywna tym mniej masz mięśni, które są naszym piecem kalorycznym. Z kolei, jeśli masz coraz mniej mięśni, powinnaś zmniejszyć podaż energii. Czy tak robisz?

Z badań wynika, że kobiety w okresie menopauzy są mniej aktywne fizycznie w porównaniu do wcześniejszych lat i robią średnio 3-4 tysiące kroków mniej.

Siedzący tryb życia w połączeniu ze spadkiem masy mięśniowej postępującym wraz z wiekiem sprawia, że bardzo łatwo o nadwyżkę kaloryczną. „Nic nie zmieniłam a tyję” – to właśnie efekt tego mechanizmu.

Ty nic nie zmieniłaś, ale twoja masa mięśniowa spadła (jeśli nie trenujesz), ruszasz się mniej i ilość kalorii, która do tej pory wystarczała na zachowanie stabilnej masy ciała, powoduje nadwyżkę kaloryczną.

Nadwyżka będzie się odkładała w postacie tkanki tłuszczowej głównie na brzuchu, ponieważ temu sprzyja mechanizm hormonalnych zmian menopauzalnych.

Co zrobić, aby uchronić się przed dużym brzuchem w okresie menopauzy

1. Utrzymuj stabilny poziom cukru w organizmie. Spadający poziom estrogenu sprawia, że jesteśmy bardziej narażone na insulinooporność, która sprzyja przyrostowi tkanki tłuszczowej na brzuchu. Insulinooporność i nadmierna masa ciała to mechanizmy, które się wzajemnie napędzają.
   • Postaw na codzienną dietę bogatą w błonnik i produkty roślinne – to intuicyjna strategia obniżenia ładunku glikemicznego posiłku.
   • Dbaj o dobre źródło białka w każdym posiłku: chude mięso, ryby, jaka, rośliny strączkowe.
   • Jedz regularnie. Nie chodzi o aptekarską dokładność, ale o zdroworozsądkową regularność posiłków. Zbyt długie przerwy między posiłkami sprzyjają przejadaniu się produktami wysokokalorycznymi (słodycze, chipsy).
   • Wysoko przetworzone produkty zbożowe, białe pieczywo, wyroby cukiernicze, słodycze – ogranicz do minimum, to produkty, które szybko podnoszą cukier we krwi.
   • Śródziemnomorski styl odżywiania, to bardzo dobrze przebadana strategia żywieniowa dla dojrzałych kobiet, która pozwala na utrzymanie zdrowej masy ciała i wspiera prawidłową gospodarkę hormonalną.
2. Jedz przeciwzapalnie. Nauka wciąż powtarza, że ​​istnieje bezpośredni związek między przewlekłym stanem zapalnym a trudnościami w zrzuceniu zbędnych kilogramów. Możesz zatrzymać tę reakcję łańcuchową i chronić swoje ciało przed stresem oksydacyjnym, zwiększając spożycie pokarmów bogatych w przeciwutleniacze. Zapewni ci to dieta bogata w warzywa, szczególnie rośliny strączkowe oraz owoce i zdrowe tłuszcze. Dieta śródziemnomorska jest od lat na liście najzdrowszych diet świata między innymi ze względu na jej wspaniały wpływ na zdrowie i działanie przeciwzapalne.
3. Pilnuj białka w codziennej diecie. Spożywanie białka dostarcza organizmowi aminokwasów, które z kolei działają jako budulec hormonów, w tym estrogenu, insuliny i hormonów tarczycy. Białko w posiłkach i przekąskach pomaga również ustabilizować poziom glukozy i insuliny. Białko w diecie kobiety po 40ce pomaga również zmniejszyć tempo utraty masy mięśniowej (uwaga! nie zastąpi ćwiczeń budujących masę mięśniową).
4. Hormonalna terapia menopauzalna (HTRM). Dowiedziono, że hormonalna terapia menopauzalna do pewnego stopnia zapobiega gromadzeniu się tkanki tłuszczowej w okolicy brzusznej. HTM to dawka estrogenu, którego niski poziom sprawia, że organizm kumuluje tkankę tłuszczową w talii. Jego częściowe uzupełnienie ogranicza to zjawisko wspierając nasze starania o zdrową masę ciała oraz mniejszy brzuch.
5. Zadbaj na serio o zdrowy sen, szukaj pomocy. Jeśli objawy menopauzalne są powodem twoich kłopotów ze snem, zgłoś się po pomoc lekarską.

Ruch i ćwiczenia, które pomogą opanować menopauzalny brzuch

• Dużo spaceruj. Spacery to rodzaj spontanicznej aktywności fizycznej, który ma spory udział w codziennym wydatku energetycznym. Spacer łagodzi stres, delikatnie działa na mięśnie i podnosi wydajność tlenową. Możesz chodzić w pomieszczeniu na bieżni, ale spróbuj wyjść na zewnątrz.
• Joga. Praktykowanie jogi pomaga uspokoić umysł i obniżyć poziom kortyzolu. Jest to również świetne ćwiczenie całego ciała, które wzmacnia mięśnie tułowia i utrzymuje równowagę.
• Pływanie i aerobik w wodzie. Jeśli podczas ćwiczeń bolą Cię kolana i inne stawy, wypróbuj pływanie i aerobik w wodzie. Wyporność wody odciąża stawy, dając możliwość ćwiczeń bez bólu. Dodatkowy opór wody zapewnia treningowi większą siłę wzmacniającą mięśnie.
• Trening siłowy. Angażuj się w ćwiczenia, które koncentrują się na głównych grupach mięśni – ramionach, nogach, place, klatka piersiowa. Wypróbuj ćwiczenie siłowe, takie jak pilates, hantle, obciążenie własnego ciała, taśmy oporowe. Regularny trening siłowy to najlepsza strategia na zachowanie mięśni a dodatkowo świetna profilaktyka osteoporozy.

Podsumowanie

Wraz z upływem czasu oraz transformacją w kierunku menopauzy nasze ciało zmienia się. To zjawisko naturalne. Nie warto z nim walczyć za to opłaca pogodzić się z tym faktem. Ale akceptacja nie oznacza zaniedbania. Nie bój się, że akceptując to co się z tobą dzieje stracisz kontrolę nad swoim życiem, nawykami, wyglądem.  Przeciwnie akceptacja własnego wyglądu w okresie dojrzałej kobiecości, z całym doświadczeniem i przeżyciami, które nas do tego momentu doprowadziły, pozwala na spokojną refleksję czy masz ochotę i siłę, aby coś w sobie zmienić. Z jakiego powodu chcesz to robić, dlaczego przeszkadza ci twój brzuch, co się stanie, jeśli taki zostanie, co będziesz o sobie myślała, kiedy się zmniejszy, dlaczego to jest ważne? I dalej. Ile zasobów psychoenergetycznych i czasu chcesz na to poświęcić, jaki koszt to dla ciebie oznacza?

Nie chcę nikogo zachęcać do pielęgnacji otyłości, bo otyłość jest chorobą, która zwiększa ryzyko wielu innych chorób o podłożu metabolicznym i pogarsza jakość życia, szczególnie kobiet w trakcie i po menopauzie.

Pracuję od lat z kobietami dojrzałymi i często rozmawiam na temat akceptacji własnego ciała. Panie widząc objawy menopauzy oraz (oczywiście) powiększającą się talię bardzo chcą wrócić do „tego co było kiedyś” co często oznacza najszczuplejszą sylwetką jaką miały w życiu. Akceptacja upływającego czasu i wszystkiego co się z tym wiąże, to w dużej mierze spokojne pogodzenie się z tym, że nasze ciało jest na innym etapie funkcjonowania a walka, aby wyglądało tak jak kiedyś jest niepotrzebną udręką. Czasami wystarczy zainwestować w inny model dżinsów, aby czuć swobodny luz w pasie.

Akceptacja dojrzałej kobiecości w menopauzie (w tym szerszej talii) to czułe dbanie o siebie, troska o wygląd, odżywczą dietę, sen, codzienną aktywność fizyczną, serdeczne relacje z ludźmi i rodziną. Nie ma nic złego w tym, że nie chcesz schudnąć i zrzucić brzuch. Nie ma nic złego w tym, że tego chcesz.

Bibliografia

Mogą zainteresować Cię również...

Objawy perimenopauzy – powszechne i mniej znane symptomy menopauzy

Dieta z niskim indeksem glikemicznym – dla kobiet po 40ce, które nie mogą schudnąć

Dieta w okresie menopauzy

Artykuł Duży brzuch w menopauzie – przyczyny i zapobieganie pochodzi z serwisu Dieta po 40.