Około 60 do 80% kobiet doświadczy uderzeń gorąca o różnym nasileniu podczas swojej transformacji menopauzalnej. Potrafią utrzymywać się nawet 7 do 9 lat.

Zazwyczaj uderzenia gorąca i nocne poty traktuje się jako objawy, które po prostu niekorzystnie wpływają na codzienne funkcjonowanie, obniżają jakość życia i trudno się z tym nie zgodzić.

Warto jednak wiedzieć, że uderzenia gorąca i nocne poty mają dużo poważniejszy, długofalowy wpływ na zdrowie dojrzałych kobiet, niż tylko dokuczliwość w dziennym i nocnym funkcjonowaniu.

Dziś mamy do dyspozycji wiele dobrej jakości badań, które nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że kobiety doświadczające intensywnych objawów wazomotorycznych są bardziej narażone na choroby układu krążenia.

Choroby układu krążenia to min.: nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, zawał, udar, wylew, zakrzepica żylna, niewydolność serca, zaburzenia rytmu serca, miażdżyca naczyń krwionośnych itd.

Szczególnie istotne znaczenie dla ryzyka rozwoju chorób kardiologicznych ma nasilenie (intensywność) uderzeń gorąca i nocnych potów.

Uważa się, że estrogen ma działanie ochronne na serce na wielu płaszczyznach: wspiera utrzymanie zdrowego profilu lipidowego, działa przeciwzapalnie (stany zapalne przyczyniają się do uszkodzenia naczyń krwionośnych), bierze udział w procesie krzepnięcia krwi, dzięki niemu nasze naczynia krwionośnie są bardziej elastyczne. Kiedy wraz z menopauzą jego poziom stale się obniża, tracimy tzw. ochronę estrogenową układu krążenia.

Lekarze powinni mieć świadomość, że objawy naczynioruchowe mogą stanowić nowy, specyficzny dla kobiet czynnik ryzyka chorób układu krążenia.

Kobiety w wieku średnim i starsze, u których występują częste lub długo utrzymujące się objawy naczynioruchowe, wymagają szczególnej uwagi w zakresie zmniejszania ryzyka chorób układu krążenia i zapobiegania im.

• Wczesna i przedwczesna menopauza oraz intensywne i częste uderzenia gorąca, które wystąpiły po menopauzie, uważa się za dodatkowy, istotny czynnik ryzyka chorób układu krążenia.
• U kobiet z objawami naczynioruchowymi trwającymi minimum 6 dni na okres 2 tygodni, ryzyko wystąpienia zdarzeń sercowo-naczyniowych było ponad dwukrotnie wyższe, w porównaniu z kobietami bez uderzeń gorąca i nocnych potów.
• Kobiety, które doświadczyły uderzeń gorąca o średnim i intensywnym nasileniu w wieku poniżej 60 lat są obarczone większym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych niż kobiety w tym samym wieku bez takich objawów.

Jaki mechanizm sprawia, że uderzenia gorąca zwiększają ryzyko chorób serca?

Takich zależności jest kilka, nauka nie zna jeszcze całego cyklu powiązań. Ale z przeglądu badań można wywnioskować, że znaczenie ma kilka mechanizmów.

• U kobiet, które doświadczają intensywnych objawów naczynioruchowych jednocześnie częściej obserwuje się zbiór lub pojedyncze czynniki ryzyka chorób serca: nadciśnienie, gorszy profil lipidowy, insulinoooporność, cukrzycę.

Te nieprawidłowości w połączeniu z objawami wazomotorycznymi to wyjątkowo niekorzystny koktajl dla kobiecego układu krążenia i serca.

Naukowcy zauważają jednak iż nawet przy braku wyżej wymienionych czynników ryzyka, sam fakt intensywnych uderzeń gorąca stanowi samodzielny czynnik ryzyka.

• Objawy wazomotoryczne niekorzystnie wpływają na funkcję śródbłonka naczyń krwionośnych (na zdjęciu poniżej). Uderzenia gorąca i nocne poty oddziaływują na śródbłonek, co mówiąc kolokwialnie, nadweręża jego stan, szczególnie jeśli towarzyszy temu duża intensywność na przestrzeni czasu np. uderzenia gorąca, które trwają kilka lat. Można to do pewnego stopnia porównać do wysokiego ciśnienia krwi, które „napiera” na śródbłonek, z czasem doprowadzając do jego osłabienia.

Uszkodzony śródbłonek nie zapewnia prawidłowego skurczu naczyń i sprzyja zaburzeniom przepływu krwi. Naruszenie struktury śródbłonka prowadzi do jego większej przepuszczalności. 

Zdrowy śródbłonek hamuje przenikanie min. lipoproteiny (cholesterolu) LDL do ściany tętnicy. Lipoproteiny LDL po przeniknięciu pod śródbłonek powodują odkładanie się pod nim cholesterolu. Im wyższy jest poziom LDL w krwi, tym większe jest ryzyko miażdżycy. Miażdżyca polega na odkładaniu się w wewnętrznych warstwach naczyń tętniczych blaszek miażdżycowych co prowadzi do zmniejszenia światła naczynia a to znacznie utrudnia przepływ krwi. Miażdżyca jest odpowiedzialna za udary mózgu, zawały mięśnia sercowego i niedokrwienne uszkodzenia innych organów.

Czynniki uszkadzające śródbłonek to najczęściej składniki dymu tytoniowego i nadciśnienie tętnicze wywierające szkodliwy mechaniczny wpływ na śródbłonek. Teraz wiemy już, że intensywne i trwające przez długi czas objawy naczynioruchowe również mogą osłabić funkcję śródbłonka.

• W innych badaniach sprawdzano związek objawów wazomotorycznych z nasileniem odkładania się blaszki miażdżycowej i w rezultacie zwapnieniem tętnic. Główną przyczyną odkładania się w naczyniach krwionośnych złogów miażdżycowych jest wysoki poziom cholesterolu LDL. Z biegiem czasu te złogi ulegają stopniowemu zwapnieniu, co określane jest mianem miażdżycowego stwardnienia tętnic.

W badaniach na kobietach menopauzalnych, wśród uczestniczek, które doświadczały częstych i intensywnych uderzeń gorąca zaobserwowano zwiększone miażdżycowe zwapnienie tętnic w porównaniu z kobietami, które przeszły menopauzę bez objawów naczynioruchowych. 

Podsumowanie

Kobiety, które doświadczają uderzeń gorąca i nocnych potów powinny je LECZYĆ po to, aby zniwelować dodatkowy czynnik ryzyka chorób kardiologicznych. Forma leczenia nie ma znaczenia. Możesz skorzystać z HTM (hormonalnej terapii menopauzalnej) lub leków czy preparatów roślinnych. Ważny jest efekt, czyli eliminacja lub znaczne zmniejszenie częstotliwości a przede wszystkim intensywności tych objawów.

Kobiety doświadczające obecnie lub w przeszłości uderzeń gorąca powinny pozostawać pod szczególną opieką kardiologiczną. Wiem, że niewielu lekarzy w tym kardiologów, jest świadomych tego, że objawy naczynioruchowe zwiększają ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych. To nowa wiedza, badania wskazujące na powiązanie objawów naczynioruchowych z ryzykiem chorób układu krążenia istnieją dopiero od kilku lat. Dodatkowo choroby serca od zawsze były uważane za domenę mężczyzn i menopauzalnej kobiecie z objawami wazomotorycznymi trudno się przebić przez to przekonanie.

Ale wiele, w zasadzie najwięcej, możesz zrobić we własnym zakresie. Pilnuj prawidłowego ciśnienia krwi, dbaj o zdrowy profil lipidowy, wylecz insulinooporność, lecz cukrzycę i zajmij się leczeniem uderzeń gorąca zamiast dzielnie z nimi żyć. Dietą i stylem życia wspieraj zdrowie układu krążenia i serca.

Choroby układu krążenia to jest podstawowa przyczyna śmierci dojrzałych kobiet.

Większość kobiet doświadcza problemów i chorób układu sercowo – naczyniowego w siódmej dekadzie życia ale ich rozwój zaczyna się dużo wcześniej, w czwartej i piątek dekadzie naszego życia. Dlatego czas na profilaktykę, na działanie jest teraz.

Dbajmy o siebie aby długo cieszyć życiem, w zdrowiu.

O tym jak dbać o zdrowy układ krążenia po 40ce, w czasie transformacji menopauzalnej piszę obszernie w swojej książce „Menopauza. Instrukcja obsługi”, możesz ją kupić TUTAJ.

Badania: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7

Mogą zainteresować Cię również...

Objawy perimenopauzy – powszechne i mniej znane symptomy menopauzy

Czy menopauza powoduje demencję u kobiet i czy dzięki HTM można jej uniknąć?

Duży brzuch w menopauzie – przyczyny i zapobieganie

Artykuł Uderzenia gorąca to o wiele więcej niż utrudniający życie objaw menopauzy.  Część 1 – serce i układ krążenia pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Z różnych zakamarków fejsbuka wyłaniają się grupy, które pokazują, że w dojrzałym wieku można robić fascynujące rzeczy, zmieniać się, zaczynać od nowa, kończyć to, co dawno trzeba było uciąć. Że można zacząć robić coś zupełnie od nowa nie zastanawiając się czy warto, że można czuć się młodo i mieć mnóstwo energii. Takie grupy to świetna sprawa, bo pokazują nam, że prawo do ciekawego życia i odwagi w jego kreowaniu to przywilej nie tylko celebrytów, osób znanych i zamożnych. Lubię te społeczności podglądać.

Niedawno jedna z takich grup, na której zdecydowanie dominują kobiety, zachęciła, żeby się przedstawiać.

I pewnego dnia widzę, że jakieś pani nie spodobało się to, że inne panie zamieszczają swoje zdjęcia w tej grupie, bo ona myślała, że to będzie takie bardziej intelektualne ‘halo’, a tutaj proszę bardzo, każda się pręży i wypina i udaje nie wiadomo kogo. I czy kobiety nie potrafią niczego innego pokazywać tylko swoich zdjęć w stroju takim czy siakim, czy kobiety koniecznie muszą zwracać uwagę na swoją urodę. I ona w tym wartości nie widzi.

Inna kobieca społeczność pań dojrzałych, również wzięła się za ocenę fotek innych uczestniczek sugerując nieprzystojne pobudki, które kojarzą się, kiedy patrzymy na zdjęcia pani tej czy tamtej. I sugestie, że jednak wiek, to do czegoś zobowiązuje (do czego konkretnie to nie padło). Panie skrytykowane poczuły się tym dotknięte i odpowiedziały. A że wątek urody został już dosyć wyczerpany, uderzyły w przymioty rozumu komentujących koleżanek.

Na innym profilu zaś pewna osoba uznała, że koniecznie musi poinformować właścicielkę zdjęcia, że wygląda przynajmniej na 10 lat więcej niż powszechnie wiadomo, że ma. Na jej usprawiedliwienie dodam, że robiąc to dodała coś w stylu ‘sorry’, przez co nie straciłam jednak do końca wiary w ludzkość. Właścicielka profilu (starsza pani promująca zdrowy tryb życia wśród seniorów, kobieta zawsze młoda) to kobieta z klasą i załatwiła imperatyw prawdy słowami „dziękuję za komentarz”.

I tak się zastanawiam, o co chodzi? O co chodzi nam kobietom? Dlaczego to sobie robimy?

Zaczynam obserwować jakiś profil na FB, bo jest dla mnie ciekawy, czegoś fajnego się dowiem, czegoś się nauczę, coś mnie zainspiruje. Przyglądam się. Jestem typowym obserwatorem. Bardzo rzadko komentuję. Jest to spowodowane po części tym, że zaglądam na fejsa rano przy kawie, wtedy jeszcze świeżych wiadomości jest mało. Potem zaglądam drugi raz późnym wieczorem i wtedy już widzę, że w ciągu dnia zadziało się dużo, ale wszystko jest już obficie skomentowane przez innych użytkowników. Zawsze jest tyle trafnych spostrzeżeń, że wypadałoby mi dopisać pod czyimś komentarzem tylko „no właśnie”, co wydaje mi się dość słabe wiec tego nie robię.

Kiedy fanpage przestaje mi się podobać, z najróżniejszych powodów, to przestaję go obserwować. Wypisuję się. Nie obrażam się. Nie obrażam nikogo. Po prostu wychodzę.

Obserwując zdjęcia pań z wyżej wspomnianej grupy na fejsie też miałam różne spostrzeżenia. Jak pozytywne to lajkowałam. Jak nie, to nie lajkowałam. I myślałam, że o to właśnie chodzi.

Nie podobają mi się na przykład nogi w rajstopach typu kabaretki. Wobec tego nie noszę takich rajstop i już. I kiedy widzę kobietę w takich rajstopach, to tylko wzmacniam swój światopogląd w tej materii. Ale nie podchodzę do takiej pani i nie mówię, że jej, że JA uważam, że takie rajstopy są szkaradne. Nie mówię jej, że JA to bym nigdy takich rajstop nie założyła. I jak widzę zdjęcie kobiety w kabaretkach na nogach na fejsie, również nie zostawiam komentarza „takie rajstopy są ch….e, weź to zdejmij kobieto”.

Podeszłybyście do obcej kobiety na ulicy i powiedziały „wie pani, taka spódnica przed kolano w pani wieku to nie wygląda najlepiej, powinna pani rozejrzeć się za innym fasonem, przepraszam, ale tak z życzliwości pani mówię”. Zrobiłybyście tak? Nie. No właśnie. Ale wiele osób nie ma oporu, żeby zostawić taki komentarz pod zdjęciem obcej osoby na fb.

Ktoś może wysunąć argument, że skoro się prezentujesz na FB, to dajesz przyzwolenie na takie komentarze. Otóż ja się z tym absolutnie nie zgadzam. Co innego post „słuchajcie czy dobrze mi w tej bluzce?” – wtedy mam zaproszenie do komentowania wyglądu. Pani Marzenie z Wólki Mlądzkiej z jakieś powodu zależy na mojej opinii. I potem wchodzi pani Marzena w statystyki na Google Analitics i widzi, że jej bluzka najbardziej się podobała użytkownikom z Podlasia, a zdecydowanie nie powaliła swoim urokiem mieszkanek Dolnego Śląska. I git.

Ale kiedy ktoś się przedstawia „cześć nazywam się Danka, mam 54 lata i uwielbiam jazdę na rowerze trzykołowym” to nieprzyjemne komentarze na temat spodni albo biustu pani Danusi są po prostu chamstwem.

Nie, nie chodzi o to, żeby sobie spijać z dziubków i zostawiać do porzygania słodkie komentarze. Jeśli nie podoba ci się, że za dużo pań zamieszcza swoje zdjęcia w najlepszych ciuchach, wyjdź z tej grupy. Nie męcz się i nie sprawiaj przykrości innym.

Może wam się coś nie podobać, macie do tego prawo. Można napisać „ja osobiście to nie lubię buraczków z mleczkiem kokosowym” – ok, nie ma sprawy, nie lubisz takiego połączenia smaków. Ale można i tak „co to pomysł, żeby mleko kokosowe dodawać do buraczków, to już nie ma polskich przepisów, tylko musi pani wydziwiać? To musi być obrzydliwe”. Znajdź różnice.

Mam takie złośliwe hobby wraz ze swoją przyjaciółką, które pozwala nam upuścić trochę pary z głowy. Kiedy ją odwiedzam w podwarszawskim Józefosławiu, wychodzimy na długi spacer po okolicy, żeby krytykować cudze domy i obejścia. Chodzimy ulicami i komentujemy „co za paskudna elewacja”, „jak można było wydać pieniądze na taki ohydny dom, chyba ktoś im przystawił pistolet do głowy jak wybierali projekt”, „czy ten człowiek nie miał rozumu, żeby sobie zasadzić takie wielkie drzewo tak blisko okna w kuchni”.

Wymieniamy się takimi spostrzeżeniami między sobą, sprawia nam ulgę, że nie godzimy się z brzydotą tego świata i dajemy temu upust. Jednak nie pukamy do drzwi mijanych domostw i nie informujemy właścicieli domów „przepraszam, ale właśnie przechodziłyśmy obok pana domu i muszę powiedzieć, że tak szkaradnych drzwi wejściowych to już dawno nie widziałam, do widzenia”. NIE. Nie robimy tego. Bo to byłoby chamskie i to nie jest nasza sprawa jak wygląda coś, za co nie zapłaciłyśmy.

A na fejsbuku wydaje nam się, że skoro nie stoimy z kimś twarzą w twarz, to możemy powiedzieć wszystko.

A pomyślałaś, że dla takich pan 50+ 60+ 70+ to jedna z niewielu okazji, żeby dostać masę komplementów, których nie słyszały być może przez wiele lat. Że skoro zamieściła swoje zdjęcia, to jest jej to potrzebne, że jest dla niej ważne. I to pewnie jest jednym z celów takiego profilu, żeby dojrzałe kobiety znalazły przyjazne dla siebie środowisko podobnych wiekowo pań, gdzie mogą się pokazać, opowiedzieć o sobie i być pozytywnie odebranym. Może ta pani, której makijaż skrytykowałaś, 2 tygodnie wahała się czy puścić swoje zdjęcie, bo wydawało jej się, że jest beznadziejna na tle innych. Ale w końcu się odważyła i pyk, puściła. I cieszyła się krótko, bo dostała twoim komentarzem między oczy. Bo TY nie jesteś zwolenniczką mocnego makijażu i każdy musi się o tym przekonać na własnej skórze.

I dlaczego robimy sobie takie żmijowisko? Nie wiem.

Śledzimy grupy na FB, bo szukamy pozytywnych doświadczeń. Mam rację? Próbujemy się odnaleźć w społecznościach, z którymi jest nam po drodze.

Ja na przykład nie śledzę żadnej grupy neofaszyzujących nacjonalistów. Zupełnie się z nimi nie zgadzam, co więcej, uważam taką działalność za wielce niepożądaną. Wobec tego nie zapisuję się na ich wyzwania z wyszywania symboli narodowych ściegiem krzyżykowym, żeby im potem w niewybrednych słowach wytykać niestosowność ich ideologii.

Z podobnych pobudek nie jestem też followersem stron wędkarstwa słodkowodnego i nie komentuję „co to za głupota tak siedzieć godzinami z kawałkiem kija i gapić się w wodę, nie lepiej poczytać książkę?”

Róbmy to, co nam sprawia przyjemność i dajmy to robić innym ludziom, bez obaw o narażenie się na czyjąś niekulturalną krytykę.

Za ekranem telefonu i komputera siedzą ludzie. Niech nam to nie daje przyzwolenia na brak kultury. Słowa ranią. Również te pisane na fejsbuku. Pani Magda, której buty właśnie skrytykowałaś to nie awatar w sieci, tylko człowiek ze swoją historią i jest jej przykro. Czy gdyby ta obca osoba, której zdjęcia masz zamiar wyśmiać, stanęła przed tobą w tej chwili, powiedziałabyś jej to prosto w twarz?

Nie bądźmy dla siebie takimi małpami i żmijami.

Mogą zainteresować Cię również...

Jak skutecznie schudnąć – 3 najważniejsze strategie

Co sprawi, że nasze odchudzanie zakończy się sukcesem i dlaczego po 40ce jest jakoś nie łatwiej

Orkiszowe risotto ze szparagami i pieczarkami

Artykuł Kobieta kobiecie, małpą i żmiją. I ja się pytam, dlaczego? pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Z tym seksem, to nie jest żart. Szparagi uważa się za afrodyzjak, chociaż wyjaśnienie tego fenomenu naukowcy, jak zwykle obdarli z magii. Udowodniono po prostu, że dzięki dużej zawartości witaminy B6 i kwasu foliowego (tak, tego samego, który łyka się na początku ciąży, a więc kolejna korzyść), szparagi mogą korzystnie wpływać na wzwód i orgazm u mężczyzn. Dodatkowo mają też znaczną ilość witaminy E, która pozytywnie wpływa na stymulację hormonów odpowiedzialnych za libido u obu płci.

Niestety nie ma informacji, ile szparagów trzeba zjeść, żeby zauważyć jakąś istotną różnicę i czy wystarczy tylko konsumpcja w sezonie.

Na szczęście, to nie jedyne zalety szparagów.

Szparagi, kalafior i kasza – sałatka z sycylijskim twistem

Szparagi na odchudzanie

Szparagów w żadnym wypadku nie należy się obawiać, kiedy chcecie zrzucić parę kilo. Mają bardzo dużo wartości odżywczych i mało kalorii. Dzięki błonnikowi ze szparagów, będziecie czuć się nasyceni na dłużej, a system trawienny lepiej sobie poradzi z ewentualnymi zastojami. Jeśli długie i bezskuteczne wizyty w toalecie, to wasz problem, biegnijcie po szparagi!

Szparagi z truskawkami

Witamina E

Witamina E jest silnym antyoksydantem, co oznacza, że pomaga chronić nasze zdrowe komórki przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Chronimy się w ten sposób nie tylko przed nowotworami, ale też przed niepotrzebnie przyspieszonymi oznakami starzenia. Gładka lśniąca skóra karmi się witaminą E. Ta witamina lubi towarzystwo tłuszczu, więc szparagi ugotowane lub upieczone warto umoczyć w sosie z oliwą z oliwek, żeby skorzystać z pełnej oferty tej witaminy. 

Szparagi pieczone na śniadanie, z jajkiem

Witamina K

Tego składnika jest w szparagach najwięcej. Witaminy K bardzo potrzebujemy do prawidłowej krzepliwości krwi oraz dla zdrowych kości.

Makaron ze smażonymi szparagami, serkiem i płatkami chili

Prebiotyki dla jelit

Nie mylić z probiotykami. Probiotyki to pożyteczne bakterie, które zamieszkują nasz układ trawienny i wspaniale dla naszego zdrowia jest mieć ich odpowiednią ilość i jakość. Aby dobre bakterie mogły się zadomowić i spełnić swoją rolę, potrzebują prebiotyków, czyli np. szparagów. Probiotyki do szczęścia potrzebują prebiotyków, a wszystko po to, aby zwalczać stany zapalne oraz wzmacniać odporność.

Warzywa czy owoce, najlepsze są w sezonie, a zatem korzystajmy ile się da, nawet codziennie. A świeże szparagi są  na szczęście nie dosyć, że zdrowe to jeszcze pyszne. 

Makaron gryczany ze szparagami i bazyliowym pesto

Mogą zainteresować Cię również...

Pesto z czosnku niedźwiedziego i pestek dyni

Dieta na piękne włosy po 40ce

Efekt jo-jo. Dlaczego się pojawia i jak go uniknąć

Artykuł Szparagi dobre na seks, odchudzanie i nie tylko pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Mogą zainteresować Cię również...

Zmiana nawyków żywieniowych. Jak zacząć + planer zmiany nawyków

Curry z soczewicy – łatwe a dobre

Czekoladowe mufiny żytnio orkiszowe

Artykuł Zorganizuj się z gotowaniem. 5 dobrych sposobów + darmowy jadłospis na 7 dni pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Najbardziej odżywcze są zarodek i łuska (otręby). Jest w nich błonnik, witaminy z grupy B, żelazo, magnez, fosfor, mangan i selen. Oznacza to, że biała mąka i jej przetwory są jest oczyszczona z tych wartościowych składników. Po oczyszczeniu mąki z cennych składników zostaje niewielka ilość protein oraz skrobia.

Jeśli swoją dietę opieramy głównie na ‘białych’, wysoko przetworzonych węglowodanach:

• Pozbawiamy się codziennej dawki wartościowych produktów, nie dostając nic dobrego w zamian.
• Węglowodany proste „białe” bardzo szybko ulegają trawieniu i mają wysoki indeks glikemiczny.
• Po ich zjedzeniu, poziom cukru we krwi gwałtownie szybuje w górę, a za nim insulina. Insulina szybko stabilizuje poziom glukozy. Wniosek jest prosty:
• Węglowodany wysoko przetworzone bardzo łatwo jeść w nadmiarze. Glukozowo-insulinowy mechanizm regulacji sprawia, że jesteśmy przyjemnie nasyceni … ale tak mniej więcej na godzinkę. Za dwie godziny znowu jesteśmy głodni i raczej nie rzucamy się wtedy na brokuły. Wiele badań potwierdza, że uporczywa przesada w jedzeniu przetworzonych węglowodanów odciska swoje piętno głównie w okolicy brzusznej, także … wiadomo (1) 
• Oczyszczone z błonnika pieczywo i makarony skutkują tym, że błonnika w diecie mamy za mało. A to oznacza, ze wzrasta ryzyko chorób układu krążenia, otyłości, cukrzycy typu 2, raka odbytu, że o zaparciach nie wspomnę. (2) (3) (4)

Dla odmiany ciemniejsze produkty mączne, czyli takie, gdzie łuska i zarodek zostały w całości lub częściowo zmielona razem z ziarnem powodują, że zjadamy potrzebne nam witaminy i minerały.

Najważniejsza ich zaleta jest taka, że energię, czyli glukozę uwalniają do naszych komórek powoli, stabilnie:

• Nie ma wtedy gwałtownych skoków glukozy po posiłku, a co za tym idzie, insulina może działać bez wariacji, spokojnie.
• Dzięki zawartości błonnik nasycamy się takim posiłkiem na dłużej.
• Nie odczuwamy gwałtownych napadów głodu, bo nie spada nam nagle poziom glukozy, nie rozglądamy się rozpaczliwie za słodką przekąską
• Łatwiej odzyskujemy kontrolę nad jedzeniem i głodem, łatwiej nam podejmować rozsądne decyzje dotyczące jedzenia. To nas chroni przed zjedzeniem więcej niż możemy spalić w ciągu dnia.

Czy powinniśmy jest jedynie produkty z ciemnej mąki?

Nie, nie ma takiej potrzeby (chociaż można), ale jeżeli jesteśmy zdrowi, to pełnoziarniste produkty powinny przeważać w naszej diecie. Dobra będzie to zasada 80% produktów z pełnego przemiału i 20% z oczyszczonej mąki.

Kiedy jeść produkty z pełnego przemiału ostrożnie:

• Problemy żołądkowo – jelitowe. Jeśli mamy taką tendencję lub stan przejściowy to ciemne pieczywo i makarony będą zbyt ciężkostrawne i niepotrzebnie podrażnią jelita i nasila objawy.
• Refluks, zespół jelita drażliwego, pęcherzyk żółciowy – ciemne węglowodany nie powinny znajdować się w każdym posiłku, bo spowodują więcej przykrych dolegliwości niż zdrowotnych korzyści
• Niedobory wapnia i żelaza – jeśli mamy z tym problem, to duża ilość nierozpuszczalnego błonnika w diecie, szczególnie jeśli dieta nie jest zbyt dobrze przemyślana pod tym względem może niepotrzebnie osłabić absorbcję tych mikroskładników.

Wszystko jest dla ludzi tylko trzeba wiedzieć w jakich proporcjach. Ja już dawno zamieniłam białą mąkę na ciemną. Zniknęło uczucie ciężkości i zamulenia o posiłku. Nie trzeba się ratować kawą.

Pieczywo jem głównie razowe (czyli z pełnego przemiału) ale niekoniecznie w wersji ortodoksyjnej (czarne i gliniaste). Lubię czasem podgryźć białą, chrupiącą bagietkę. Ale to czasem. Z makaronami był najmniejszy problem, wszyscy je polubiliśmy. Jeśli zrobić super sosik, to makaron będzie tylko tłem. To mój patent na ciemne makarony dla całej rodziny. Nikt tej zmiany nie zauważył.

A słodkości z pełnego przemiału też są bardzo udane. A chleby pyszne.

Czekoladowe mufiny żytnio-orkiszowe

Chleb żytnio orkiszowy ze słonecznikiem

Gofry pełnoziarniste

Mogą zainteresować Cię również...

5 powodów dlaczego po 40ce warto jeść trochę mniej

Dobry chleb nie jest zły

Pasztet ze strączków bez pieczenia

Artykuł Produkty z ciemnej mąki są zdrowsze od tych z białej ale czy dla każdego pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Z wyjątkiem witaminy D wszystko, co potrzebne do świetnie działającego systemu odpornościowego, możemy dostać w pożywieniu.

Nie ma potrzeby i większego sensu rzucanie się na suplementy. No, chyba, że łyknięcie tabletki, pomoże wam zachować spokój i rozsądek. Ale warto wiedzieć, że o ile w historii medycyny, przedawkowanie witamin i minerałów pochodzących z pożywienia jest rzadkie jak biała żyrafa, to w przypadku suplementów, rzecz się ma zupełnie odwrotnie.

Co to jest odporność organizmu?

System odpornościowy człowieka to sieć zależności mnóstwa procesów, które dzieją się w naszym organizmie. Gdy bakterie, wirusy i inne patogeny próbują dostać się do naszego ciała system odpornościowy je namierza i neutralizuje, jak snajper. Nie czujemy jego działań, chociaż są prowadzone nieustannie.

Jeśli nasza odporność jest osłabiona wtedy „łapiemy” różne powszechne choroby. Jeśli nasz system odpornościowy wykazuje się nadmierną aktywnością, wtedy borykamy się tzw. chorobami autoimmunologicznymi. Najlepsza, jak zawsze, jest równowaga.

Dlaczego osoby starsze mają słabszy układ odpornościowy?

Najprostsza odpowiedź wydaje się: bo się starzeją i nic nie działa już tak jak kiedyś. I chociaż jest w tym część prawdy, to jednak nie jest to aż tak proste.

Kiedy jesteśmy w podeszłym wieku te sygnały, które zachęcają nasz układ odpornościowy do działania nie są już tak silne. To swego rodzaju zużycie materiału. Organizm ludzi starszych produkuje mniej komórek odpornościowych.

Ale jest też inna przyczyna słabszej odporności – dieta. Dieta ludzi starszych jest mniej urozmaicona, przez to mniej wartościowa. Do tego dochodzą często kłopoty z przełykaniem, zmniejszenie łaknienia, zmiana smaku w związku z przyjmowaniem leków, niechęć do nowości w kuchni – to wszystko wpływa na wartość diety.

Starsi ludzie często mają niedobory witamin i minerałów. Normy populacyjne przewidują w większości przypadków witamin i minerałów większe dawki dla ludzi w podeszłym wieku (65+), bo te składniki już się tak dobrze nie wchłaniają. Dlatego zadbajmy o nasze starsze pokolenie z większą troską.

Co pomoże nam wzmocnić odporność

Witamina C, czyli warzywa i owoce

Wokół tej witaminy jest cała masa nieporozumień. Nie ma tak naprawdę naukowych dowodów na to, że jej końska dawka przyjmowana w czasie przeziębienia, znacząco poprawia stan zdrowia. Nie ulega jednak wątpliwości, że witamina C jest kluczowa dla systemu odpornościowego. Jest całe szczęście bardzo powszechnie dostępna w produktach żywnościowych.

Natura bardzo mądrze to wymyśliła. Witaminę C z jedzenia dostaniemy z łatwością. Organizm jej nie magazynuje, tylko musi mieć regularne dostawy, a jej nadmiar usuwa wraz z moczem.

Niedobory witaminy C występują niezwykle rzadko i nie ma potrzeby jej suplementacji. Generalnie najwięcej witaminy C jest w owocach i warzywach i na ten zestaw powinniśmy postawić w zdrowej diecie.

Łatwiej byłoby wymienić, gdzie witaminy C nie ma. Jej najlepsze źródła to:

• Czerwona i zielona papryka
• Sok pomidorowy, sok pomarańczowy
• Truskawki (mogą być mrożone)
• Pomarańcze, mandarynki
• Brokuły
• Ziemniaki
• Bruskelka, kalafior
• Kiwi, melon
• Natka pietruszki – nie da się jej zjeść dużo na raz, ale warto wszystko nią posypywać.
• Szpinak, jarmuż

Jeśli codziennie coś z tej listy trafia na wasz talerz, to nie musicie obawiać się o niedobory witamy C.

Energetyczny koktajl zimowy

Curry z kaszy gryczanej

Zupa z ciecierzycy i soczewicy

Curry z orzechów nerkowca

Owsianka z tahini na ciepło

Soczewicowa sałatka z pomarańczami

Chrupiąca kanapka z ciepłymi warzywami i hummusem

1. Witamina D

Witamina D jest bardzo ważna dla wzmocnienia ochrony przed patogenami, kiedy nasz system odpornościowy próbuje zwalczyć infekcje. Wiele badań wskazuje na związek niskiego poziomu witaminy D i skłonnością do infekcji.

Nie jesteśmy w stanie jej pozyskać wiele z jedzenia, musimy liczyć na słońce, żeby ją syntezować. W naszej strefie klimatycznej konieczna jest suplementacja witaminy D. Najlepiej zbadać poziom witaminy D i w razie dużych niedoborów, zgłosić się do lekarza, który przepisze odpowiednią dawkę. Bezpieczny, zalecany poziom to 2000 jednostek. Można kupić witaminę D w aptece bez recepty. Pytajcie o lek (np. vigantoletten) a nie o suplement. Lek daje wam gwarancję tego, co jest w środku.

Imbir w szczególności

Ma działanie przeciwbólowe, przeciwwirusowe i przeciwzapalne. Pomaga zwalczać stany zapalne. Jeśli jest w naszej diecie regularnie, wzmacnia organizm i podnosi odporność na infekcje.

Napój imbirowy zimowy: kawałek kłącza imbiru obrać ze skórki zetrzeć drobno na tarce. Dodać do ciepłej (ale nie wrzącej) herbaty lub wody. Doprawić miodem i cytryną. Taki napój jest bardzo rozgrzewający, więc lepiej go wypić wieczorem lub przed pójściem do łożka.

Imbirowy napój mocy

Warzywa cebulowe – cebula, czosnek, por, szczypiorek

Mają fitoncydy, czyli substancje o działaniu baktejobójczym. Czosnek nie bez powodu jest nazywany naturalnym antybiotykiem. Ma allicynę (stąd ten charakterystyczny zapach), która działa przeciwgrzybicznie i przeciwbakteryjnie. Po czosnek warto sięgać na co dzień, nie czekać na przeziębienie.

Szakszuka – śniadanie na niedzielę

Kiszonki

Kiszonki to naturalnie fermentowane rośliny. Chodzi oczywiście o kiszenie bez dodatku octu, który niszczy dobroczynne bakterie, na których nam zależy w kiszonkach.

Pożyteczne bakterie, czyli probiotyki, poprawiają naszą mikroflorę jelitową, stąd droga do silnego systemu odpornościowego jest już bardzo prosta.

Dodatkowo, kieszenie działa jak wzmacniacz na niektóre witaminy. Na przykład witaminy C jest w kiszonej kapuście dużo więcej niż w surowej.

Kiszonki warto jeść szczególnie zimą, kiedy nie mamy dostępu do dobrej jakości świeżych warzyw.

Nie warto jednak przesadzać. W kiszonkach jest dużo soli, a jej nadmiar w diecie zwiększa ryzyko chorób naczyniowo-sercowych.

Kolorowa, kiszona surówka warzywna

Kapusta kiszona po gruzińsku

Kwas buraczany z imbirem i cytryną

Kiedy popatrzymy na tę listę, to widać, że jest w czym wybierać. Nie trzeba się biec do apteki, tylko do warzywniaka. Zadbajcie o siebie z troską, nikt za was tego lepiej nie zrobi. Wszystkie składniki odżywcze, których potrzebujemy, żeby zdrowo funkcjonować najłatwiej i najlepiej się wchłoną się z jedzenia, a nie z tabletki.

I pamiętajcie, żeby zrobić takie zdrowe zakupy, waszym rodzicom i ich starszym znajomym.

Mogą zainteresować Cię również...

Olej kokosowy i odrobina zdrowego rozsądku … razem smakują lepiej

5 powodów dla których warto pić piwo imbirowe, oczywiście domowe

Kwas buraczany – nie od święta, lecz na co dzień

Artykuł Jak zadbać o odporność organizmu. Produkty i przepisy pochodzi z serwisu Dieta po 40.

No właśnie. Po 40ce dużo rzeczy się zmienia, ale to nie znaczy, że trzeba z nich zrezygnować (o nie!). Trzeba tylko trochę dłużej i bardziej przemyślanie się przygotować, żeby odnieść sukces.

Nieważne co jemy, korzyści (bądź efekty uboczne) odczuwa cały organizm, a nie jeden wybrany narząd czy komórka. System naczyń połączonych. Tak to działa.

Ale gdybyście wiedzieli, że np. jakiś produkt szczególnie dobrze robi powiedzmy na sprawnego penisa, albo zdrową prostatę, to nie sięgalibyście po niego częściej niż zwykle?

1. Szpinak (oraz inne ciemnozielone warzywa)

Szpinak ma dużo kwasu foliowego, który ma dużo do zrobienia w kwestii jakości życia seksualnego z męskiego punktu widzenia. Jego niedobór może istotnie wpłynąć na problemy z erekcją. Szpinak ma też magnez, który poprawia i stymuluje przepływ krwi w naczyniach krwionośnych. Dodatkowo jak przekonują naukowcy, podkręca też poziom testosteronu. A zatem panowie, do jajecznicy z bekonem warto wrzucić garść szpinaku. (1)(2)

Shakshuka ze szpinakiem

2. Dobra kawa, dobry seks

Jak dowodzą naukowcy picie 2-3 filiżanek kawy dziennie (nie więcej) działa prewencyjnie na problemy z erekcją. Wszystko dzięki kofeinie, która poprawia przepływ krwi oraz działa relaksująco na tętnice i mięśnie penisa w rezultacie czego erekcja jest silniejsza. Dzięki kawie można się pobudzić nie tylko mózg. (3) (4)

3. Jabłko ze skórką na prostatę

Jabłko ze skórką bardzo polecam, bo w skórce jest kwas ursolowy. Naukowcy odkryli, że jego obecność w komórkach raka prostaty prowadzi do „zagłodzenia” takiej komórki. Efekt ten wzmacnia kurkumina stosowana razem z kwasem usolowym. Te badania dały na tyle spektakularny wynik, że na tej podstawie opracowuje się naturalne terapie wspomagające chemioterapię raka prostaty. Myślę, że to jest odkrycie nie do pogardzenia, również, jeśli chodzi o prewencję raka prostaty. Również owoce jagodowe i winogrona mają podobne właściwości. Generalnie naukowcy są zgodni co do tego, że dieta naprawdę bogata w warzywa i owoców w przypadku mężczyzn znacznie zwiększa szanse na zdrową prostatę. Serio. Warzywa powinny być w każdym posiłku. (5) (6)

Zielone super smoothie z jabłkiem

4. Awokado – turbo doładowanie libido

Oprócz zdrowych tłuszczy, awokado ma facetom do zaoferowania witaminę E oraz cynk. Obydwa składniki mają niebagatelne znaczenie dla życia ich seksualnego. Cynk ma wpływ na podniesienie poziomu testosteronu, a witamina E poprawia jakość materiału genetycznego będącego efektem zakończonego sukcesem aktu miłosnego (chodzi o spermę). (7) (8)

Jajka z chili i awokado

5. Papryczki chilli. Jedz ostro, a nie pożałujesz

Mężczyźni, którzy lubią ostre jedzenie i jedzą je w miarę często mają wyższy niż przeciętny poziom testosteronu. Kapsaicyna zawarta w papryczkach chili nie podnosi poziomu testosteronu. Mechanizm jest inny. Kapsaicyna wzmacnia wydzielanie endorfin, co z kolei ma wpływ na zwiększenie ‘produkcji’ testosteronu. (9)

Edamame z chili

6. Marchewka dla planujących potomstwo

Jeśli po 40ce przeżywacie drugą młodość i chcecie powiększyć rodzinę, marchewka będzie waszym sprzymierzeńcem. Badania dowodzą, że karotenoidy zawarte w marchewce mogą poprawiać ilość i jakość spermy. (10)

Ser z ziemniaka i marchewki

7. Płatki owsiane są ‘hot’

Płatki owsiane raczej się z seksem nie kojarzą, a powinny. Jest w nich L-arginina. Podobnie jak Viagra, ten aminokwas rozluźnia naczynia krwionośne umożliwiając w ten sposób erekcję oraz jej efekt końcowy. L-arginina jest wykorzystywana w lekach na problemy erekcją. Nie ma co czekać, tylko polubić się z płatkami owsianymi. (11)

Nocna owsianka bez gotowania

8. Pomidory

W pomidorach mamy przede wszystkim likopen, który zaleca się jako profilaktykę raka prostaty. Do tego, jedzenie pomidorów daje bardzo dobre rezultaty, jeśli chodzi o ilość i jakość nasienia. Sok pomidorowy przynosi takie korzyście. Dwa w jednym. (12) (13)

Sałatka z warzywami i ciecierzycą na ciepło

Jak widać, na tej liście nie ma bekonu, piwa i kiełbasy z grilla. Zdrowy, sprawnie funkcjonujący narząd rozrodczy u mężczyzn to powód do dumy, zadowolenia i poczucia własnej wartości. U facetów po 40ce dieta w profilaktyce raka prostaty może dużo dobrego zdziałać (specjalny artykuł na ten temat wkrótce). Paniowie, moc niech będzie z wami.

Słowo do dziewczyn. Dziewczyny, następnym razem, kiedy zaobserwujecie gościa, który zajada się sałatką ze szpinakiem, awokado, chili i pomidorami, pamiętajcie o tym co tu napisałam. 

Artykuł Top 8 najlepszych produktów dla facetów po 40ce pochodzi z serwisu Dieta po 40.

I ostatnia, bardzo istotna rzecz na temat zalet tej kapusty – jest efektem naturalnej fermentacji. Żadnych sztucznych dodatków, żadnych konserwantów jak w sklepie. Tak więc nasz organizm dostaje bardzo przyzwoitą porcję dobrych bakterii, które świetnie działają na jelita. A to jest właśnie miejsce, gdzie różne mikroorganizmy wykonują ciężką pracę, aby utrzymać nasz układ odpornościowy w dobrej formie.

Nie oszukujmy się. Czerwonej kiszonej kapusty, nie będziecie wyjadać ze słoika tak jak białej. Mimo, że kapusta, to oprócz koloru, różni ją od białej wiele. Inny smak, twardość, wrażenia. Dobrze ją fermentować i jeść w towarzystwie. Ja wekuję z pieprzem, chrzanem i cytryną. Podaję (na razie) na dwa sposoby. Z granatem , albo z pietruszką i oliwą.

Kiszona czerwona kapusta – przepis

Czerwona kapusta kiszona z pietruszką i oliwą. Mały słoiczek czerwonej kapusty przekładamy do salaterki. Dodajemy dużą garść posiekanych listków pietruszki i drobno pokrojoną dymkę albo szczypiorek. Kropimy oliwą do smaku.

Czerwona kiszona kapusta z granatem. Mały słoiczek kapusty przekładamy do salaterki i mieszamy ze świeżymi pestkami granata.

Świetna jest też kiszona surówka warzywna. Robi sie ją z białej kapusty, ale dzięki dodatkom innych warzyw (w tym buraka) ma piękny rubinowy kolor. Jest bardzo smaczna i zdrowa.

Mogą zainteresować Cię również...

Olej kokosowy i odrobina zdrowego rozsądku … razem smakują lepiej

5 powodów dla których warto pić piwo imbirowe, oczywiście domowe

Kwas buraczany – nie od święta, lecz na co dzień

Artykuł Czerwona kapusta kiszona. O zaletach i sposobach podawania pochodzi z serwisu Dieta po 40.

1. Jeśli chodzi o zawartość cukru w cukrze oraz ilość kalorii, to i jeden i drugi cukier nie różnią się niczym. W obydwu przypadkach łyżeczka cukru daje nam 16 kalorii oraz 4 gramy węglowodanów.​

​2. Cukier kokosowy jest chwalony za zawartość witamin i minerałów. Biały cukier to faktycznie puste kalorie, nic więcej. Ale nie rzucajcie się na cukier kokosowy myśląc, że uzupełnicie niedobory cynku, żelaza, potasu czy wapnia.

W 100 gramach cukru kokosowego znajdziemy 1,030 mg potasu, co stanowi niemal ¼ naszego dziennego zapotrzebowania. Tylko uwaga! 100 g. to 25 łyżeczek, dziennie. Inne witaminy i minerały występują w podobnych ilościach. Nie spodziewajcie się zatem wiele po 2 czy 3 łyżeczkach cukru kokosowego dziennie. 

3. Indeks glikemiczny (GI). To wskaźnik, który informuje nas o tym, jak szybko po zjedzeniu danego produktu wzrasta poziom glukozy we krwi. Generalnie im mniejszy GI, tym lepiej.  

Jest na razie dostępne jedno badanie przeprowadzone przez Filipiński Instytut Rolnictwa, wg. którego cukier kokosowy daje nam GI o wartości 35, co klasyfikuje go na niskim poziomie. Dla porównania biały cukier ma GI 60. Czyli niby lepszy kokosowy,  ale diabeł tkwi w szczegółach:

• Indeks glikemiczny ma to do siebie, że baaaaaardzo potrafi się różnić w zależności od: wieku, stylu życia, sposobu odżywiania, kondycji zdrowotnej, itd.
• Badanie przeprowadzono na oszałamiającej liczbie 10 osób.

4. Cukier robi nam krzywdę z powodu fruktozy. Fruktozę metabolizuje tylko wątroba. Jeśli dostaje za dużo fruktozy, zaczyna zamieniać ją w tłuszcz, a do tego niesie za sobą całą masę niekorzystnych dla zdrowia konsekwencji.

Zwykły cukier to 50% fruktoza i 50% glukoza.

Internety mówią, że cukier kokosowy to sacharoza. I wszystko ładnie, tylko sacharoza to również 50% fruktoza i 50% glukoza. Wychodzi z tego różnica niewielka. To tak jakbyśmy zamiast spirytusu pili nalewkę, i wierzyli, że jest bez alkoholu.

Nie kochani, jeśli zastąpicie w przepisie na bezy cukier biały kokosowym, to nie wyjdą zdrowe bezy fit.

Cukier kokosowy nie zasługuje na medal. Strasznie mi przykro, ale cukier to cukier. Jeśli zjadasz go za dużo, to obciążasz wątrobę, zwiększasz ryzyko infekcji grzybicznych, twój mózg na tym cierpi, a niechcianego tłuszczu przybywa  … i na tym nie koniec. 

Artykuł Czy cukier kokosowy jest zdrowszy od białego? pochodzi z serwisu Dieta po 40.

Rodzaje dżemów

1. Dżemy sklepowe – robione z komercyjnie hodowlanych owoców, zwykle jak najtańszych. Można w nich znaleźć pełen wachlarz pestycydów i środków ochrony roślin. Do tego jest oczywiście maksymalna ilość cukru. Przeciętnie, sklepowe dżemy mają ok. 60 g. cukru na 100 g. owoców. 
2. Dżemy domowe z kupnych owoców – kupujemy truskawki na bazarku, pędzimy do domu i przerabiamy na dżem. Nasze truskawki są oczywiście pryskane, bo inaczej nie byłyby takie tanie. Do naszego dżemu dajemy zwykle ok .50% cukru. 
3. Dżemy domowe ze swojskiej uprawy. Albo z uprawy organicznej ale tanio to już wtedy nie będzie. Własna uprawa jest pyszna, niepryskana i zdrowa. Ale żeby zrobić dżem również musimy go załadować cukrem ok. 50%. 

Wszystkie rodzaje dżemów są pasteryzowane, czyli traktowane wysoką temperaturą odpowiednio długo, aby pozabijać wszelkie bakterie i umożliwić długie przechowywanie. Można dodać mniej cukru, ale wtedy dżemy trzeba dłużej pasteryzować, w przeciwnym razie się zepsują.

Wartości odżywcze dżemów

Cechą wspólną witamin jest to, że są zwykle bardzo wrażliwe na działanie wysokich temperatur. Pasteryzacja skutecznie pozbawia dżemy nie tylko organizmów patogennych ale też  jakichkolwiek witamin. Zwróciliście uwagę, że producenci dżemów na etykiecie nie wspominają o żadnych witaminach czy minerałach, a jedynie o kaloriach i zawartości cukru? Nie dlatego, że takie z nich gapy. Oprócz cukrów, czyli węglowodanów prostych po prostu nie ma się czym pochwalić.

Domowe dżemy oprócz tego, że trzeba się przy nich narobić, niestety nie wypadają pod tym względem lepiej. Jeśli macie owoce z domowej, nie pryskanej uprawy, nie przerabiajcie ich na dżemy. Lepiej je zjeść na surowo albo zamrozić. Mrożenie też idealnie nie zachowa wszystkich wartościowych składników, ale dużo ocali.

Dżemy mają jednak dwie zalety. Są smaczne i w związku z tym, że składają się w zasadzie z cukru, dodają nam energii. Dogadzanie sobie od czasu do czasu dobrym dżemikiem nie zrujnuje naszego zdrowia. Ale już codzienna porcja na toście zostawi swój ślad.

Dżemów nie możemy niestety zaliczyć do zalecanej, codziennej porcji owoców. To tak jakby chipsy traktować jako porcję ziemniaków. Dżemy to słodka przekąska, a nie porcja witamin.

Jeśli się odchudzacie miejcie to na uwadze. Dżem, z jakiegokolwiek owocu by nie był, to jest deser, a nie jak próbują nam wcisnąć niektóre reklamy „witaminy zamknięte w słoiku”.

Jeśli was jednak nie zniechęciłam, to polecam moje ulubione, nietuzinkowe dżemy.

Dżem chili ostro-słodki

Dżem morelowy z tymiankiem i chili

Artykuł Dżemy. Słodkie, smaczne a czy zdrowe? pochodzi z serwisu Dieta po 40.